Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari

Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari Реферат

Prezident raisligida o’zbekiston respublikasi milliy xavfsizlik xizmatining kengaytirilgan hay’at yig’ilishi bo’lib o’tdi

Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev raisligida 2021-yil 31-yanvar kuni O’zbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmatining kengaytirilgan hay’at yig’ilishi bo’lib o’tdi. Yig’ilish sohada amalga oshirilgan ishlar tahlili va Milliy xavfsizlik xizmati organlari faoliyatini tubdan takomillashtirish bo’yicha chora-tadbirlarga bag’ishlandi.

Yig’ilishda Oliy Majlis palatalari rahbarlari, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti devoni vakillari, hukumat a’zolari, shuningdek, MXX markaziy apparati va hududiy tuzilmalarining rahbar xodimlari ishtirok etdi.

Yig’ilishda alohida ta’kidlandiki, hamma zamonda har qanday davlatning eng asosiy vazifalaridan biri shaxs, jamiyat va davlatning xavfsizligini ta’minlash bo’lgan va shunday bo’lib qoladi.

Aynan shuning uchun ham O’zbekistonda mustaqillikning birinchi kunlaridan milliy xavfsizlik masalalari mamlakatimiz ichki va tashqi siyosatining eng ustuvor yo’nalishi etib belgilandi.

Xalqaro terrorizm, diniy ekstremizm, odam savdosi, narkotik moddalar va qurol-yarog’ vositalarining noqonuniy savdosi kabi transmilliy tahdidlar kuchayib borayotgan bugungi kunda ushbu vazifalarga alohida e’tibor qaratish yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.

O’tgan davrda Milliy xavfsizlik xizmati O’zbekiston suverenitetini, mustaqilligini va hududiy yaxlitligini saqlash hamda himoya qilish ishlariga salmoqli hissa qo’shgani qayd etildi.

Bu, ayniqsa, bizning yaqin va uzoq yon-atrofimizda ro’y bergan turli inqirozlar, ayrim buzg’unchi kuchlar tomonidan mamlakatimizdagi tinchlik va barqarorlikni izdan chiqarishga urinishlar sodir etilgan juda og’ir yillarda yaqqol namoyon bo’ldi.

Shu bilan birga, yig’ilishda Milliy xavfsizlik xizmatining faoliyati xolis baholangan holda,  uning ayrim bo’linmalari va hududiy boshqarmalari faoliyati tanqid qilindi. Idoralararo hamkorlik, tezkor va qidiruv tadbirlarini o’tkazish, shuningdek, kadrlar bilan ishlash borasida yo’l qo’yilayotgan kamchiliklar aniq misollar bilan ko’rsatib o’tildi.

Davlatimiz rahbari zamon talablaridan kelib chiqqan holda, Milliy xavfsizlik xizmatining tarkibiy tuzilishini qayta ko’rib chiqish kerakligini ta’kidladi. Maxsus xizmat doirasiga kirmaydigan vazifalar bilan shug’ullanadigan, boshqa davlat tuzilmalari faoliyatini takrorlaydigan bo’linmalarni tugatish, ayni vaqtda milliy xavfsizlikning ustuvor yo’nalishlarini ta’minlaydigan bo’linmalarni mustahkamlash zarurligi ko’rsatib  o’tildi.

O’zbekiston taraqqiyotining Harakatlar strategiyasida belgilab berilgan keng ko’lamli vazifalardan kelib chiqqan holda, mamlakatimizning barcha sohalari davr talabi asosida tubdan isloh etilayotgan yangi sharoitda Milliy xavfsizlik xizmatining yaqin kelajakka mo’ljallangan ustuvor vazifalari belgilab olindi.

Prezidentimiz Milliy xavfsizlik xizmati davlatning huquq-tartibot organlaridan biri sifatida o’zining kundalik faoliyatini mamlakatimizning barcha vazirlik va idoralari uchun asosiy faoliyat mezoniga aylangan «Xalq davlat organlariga emas, davlat organlari xalqqa xizmat qilishi kerak», degan tamoyil asosida tashkil etishi zarurligini alohida ta’kidladi.

Joriy yilda O’zbekiston Respublikasining «Milliy xavfsizlik xizmati to’g’risida»gi qonuni ishlab chiqilishi va qabul qilinishi muhim ahamiyatga ega. Qonunda MXXning asosiy funktsiya va vazifalari belgilab beriladi va, eng muhimi, uning qabul qilinishi bilan mamlakatimiz huquq-tartibot organlarining vakolat doiralari aniqlashtirib olinadi.

Har qanday jamoa, jumladan, MXX ish faoliyatining samarasi ham kadrlar, birinchi navbatda, uning rahbar xodimlariga, ularning o’z burchiga sadoqati, professional darajasi, mehnatsevarligi va yuksak mas’uliyatiga bog’liq, deb alohida qayd etdi Prezidentimiz.

MXX bo’linmalari o’zining vakolati doirasida xalqimizning muammolarini hal qilishga, mahalliy davlat hokimiyati organlari va boshqa davlat tashkilotlariga olib borilayotgan keng ko’lamli islohotlarni amalga oshirish ishlariga yaqindan yordam berishi lozim.

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti MXX o’quv yurtlarining rahbarlari va professor-o’qituvchilariga yosh kadrlarni Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalash, mamlakat qonunchiligi talablariga og’ishmay rioya etish, turli sinovlarga chidamli bo’lish, o’z ustida muntazam ishlash va professional mahoratini uzluksiz oshirib borishga intilish kabi masalalarga alohida e’tibor qaratishni qat’iy vazifa qilib qo’ydi.

Yig’ilishda tashkiliy masala ko’rildi.

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat maslahatchisi etib tayinlangani munosabati bilan Milliy xavfsizlik xizmati raisi Rustam Inoyatov egallab turgan lavozimidan ozod qilindi.

O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoniga binoan Respublika Bosh prokurori  lavozimida ishlab kelayotgan Ixtiyor Abdullaev Milliy xavfsizlik xizmati raisi etib tayinlandi.

Milliy xavfsizlik xizmati va uning bo’linmalari faoliyati samaradorligini yanada oshirish bo’yicha mas’ul rahbarlarga tegishli topshiriqlar berildi.

Manba: president.uz

Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari

 

2. Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari 

    Inson mehnat faoliyati jarayonida bo`ladigan fazo – ish joyi (gomosfera), 

doim mavjud yoki vaqti-vaqti bilan xavf paydo bo`ladigan fazoni noksosfera 

deyiladi. 

Xavfsizlikni taminlashga quyidagi usullar orqali erishiladi: 

a) gomosfera va noksosferani fazoviy va vaqt bo`yicha ajratib qo`yish, buni 

hal qilish uchun masofadan boshqarish, avtomatlashtirish, rabotlashtirish 

vositalari yordamidan foydalaniladi; 

b) xavflarni yo`qotish yo`li bilan noksosferani me`yorlashtirish. Bu usulga 

ishchilarning shovqin, gaz, changdan jarohatlanishidan saqlovchi shaxsiy va 

birgalikdagi himoya vositalarini qo`llashi kiradi; 

d) bu usul ishchilarni tegishli muhitga moslashtirishga, ularni himoyalash 

darajasini ko`tarishga yo`naltirilgan har xil vositalar va usullar: kasbiga qarab 

tanlash, ruhiy ta`sir va (shaxsiy) himoya vositalari qo`llashni o`z ichiga oladi. 

Amalda esa yuqorida aytilgan usullar birgalikda qo`llaniladi. 

Xavfsizlikni ta`minlovchi vositalarga, jamoa (JHV) va shaxsiy (SHHV) 

himoya vositalari kiradi. Ular o`z navbatida xavfsizlikning turi, tuzilishi, 

ishlatish sohasiga ko`ra guruhlarga bo`linadi. 

3. Hayot faoliyati xavfsizligini boshqarishning uslubiy asoslari 

 HFX to`g’risida tushuncha. HFX uslubiy va boshqaruv masalalarining 

xavfsizlik darajasi va «T»ga ob`ektiv ta`siri katta.  

1. Boshqarishning tashkiliy ishlarini nazorat qilish va tekshirish tizimini 

yaratish. 

2.  Tadbirlarning ta`sir qilishini, foydasini aniqlash. 

3.  Rag’batlantirish. 

HFX boshqarilishida inson-muhit tizimi tushuniladi. HFXni boshqarish 

ob`ektiv xavfli holatdan kam xavfli holatga o`tkazishdir. Bunga iqtisodiy va 

texnik maqsadga muvofiqlik shartlariga amal qilinadi. HFXni boshqarish 

sxemasi 2.3- rasmda keltirilgan. 

HFX ni boshqarishning vazifalari quyidagilardan iborat: Ob`ekt holatining 

tahlili va bahosi. 

1.  Ob`ekt holatining tahlili va hisoboti. 

2.  Boshqarishning tadbirlari. 

175 

3.  Boshqariluvchi va boshqaruvchi tizimlarni tashkil qilish. 

3 – ma’ruza.  Xavflar, ularning tasnifi. Faoliyat xavfsizligini  ta’minlash 

tamoyillari, uslublari. 

1. Xavflar va ularning turlari. 

2. Xavflarni o`rganish usullari 

3. Faoliyat va uni xavfsizligini ta`minlash 

1. Xavflar va ularning turlari. 

Xavf-xatar  deganda, odam sog’ligiga bevosita yoki bilvosita zarar 

etkazadigan  ko`ngilsiz hodisalar tushuniladi. Xavfning bunday tushunchasi 

oldingi standart tushunchalar (ishlab chiqarishning xavfli va zararli omillari)ni 

o`z ichiga oladi, chunki  hayot faoliyat xavfsizligi faoliyatning hamma shakllari 

va omillarini nazarda tutadi.  

Hayot faoliyatiga to`g’ri kelmaydigan elementlar tizimi, ximiyaviy hamda 

biologik faol moddalar yashirin xavfga egadir. 

Xavflar taksonomiyasi  — bu murakkab hodisalarni, tushunchalarni, kishi 

faoliyatiga qaratilgan narsalarni tasniflash va tizimlash to`g’risidagi fandir. U 

faoliyat xavfsizligi borasida bilimlarni uyushtirishda, xavflarning tartibini 

yanada chuqurroq o`rganishda katta ahamiyatga ega. Taksonomiya yangi fan 

bo`lib, hali to`la ishlab chiqilmagan. Biroq uning ayrim qismlari quyidagilarni 

tashkil etadi: 

— kelib chiqishi bo`yicha xavflar: tabiiy, texnik, ekologik, aralash bo`ladi; 

—  rasmiy standartga asosan fizik, ximiyaviy, biologik va ruhiy turlarga 

bo`linadi; 

—  salbiy oqibatlarning ro`y berish vaqti bo`yicha impul’siy (beixtiyor 

harakat) va kumulyativ (tusatdan keluvchi) turlarda bo`ladi; 

— xavflar tarqalishiga yo`l qo`ymaslik bo`yicha (lokalizatsiya) – litosfera, 

gidrosfera, atmosfera va koinot bilan bog’liq bo`ladi; 

—  kelib chiqadigan oqibatlariga ko`ra  charchash,  kasallanish, 

jarohatlanish, halokatlar, yong’inlar ko`rinishida bo`ladi; 

— keltiradigan zarari bo`yicha ijtimoiy, texnik, ekologik va boshqa 

turlarga bo`linadi; 

—  namoyon bo`lishi bo`yicha maishiy, sport, yo`l-transport, ishlab 

chiqarish va harbiy bo`ladi; 

—  olamga ta`siri bo`yicha o`ta ta`sirchan (zaharlar, kislotalar) va sust 

(narkotik moddalar, arok, sigaret) bo`ladi. Sust ta`sir deganda odamning o`zi 

sababchi bo`ladigan xavf tushuniladi. 

Xavflar ruyxati  –  bu aniq bir tartiblar bo`yicha qo`yilgan nomlar, 

atamalardir (o`zgaruvchan harorat, havo harakatining tezligi, havo bosimi, 

yorug’lik, havoni ionlash, portlash, gerbitsid, shovqin, tebranish, yong’in, 

176 

zaharli moddalar, lazer nuri, elektr yoyi va boshqalar). Har bir tekshiriladigan 

ob`ektda o`tkaziladigan aniq tekshirishlar uchun shu ob`ekt (tsex, ish joyi, 

texnologik jarayon, kasb) da uchraydigan xavflar ruyxati tuziladi. 

Xavflar kvantifikatsiyasi  hayot  faoliyat  xavfsizligini  taminlashga 

qaratilgan tadbirlar uchun etarli darajada   kerak bo`lgan miqdoriy, vaqtincha, 

fazoviy va boshqa xususiyatlarni aniqlab amalga oshirish jarayonidir.  

Sabab va oqibatlar.  YAshirin xavflarni amalga oshishiga olib keladigan 

Рефераты:  ОСНОВЫ ТЕХНОЛОГИИ РАБОТЫ С ЖАЛОБАМИ КЛИЕНТОВ, Гостиничное дело - Курсовая работа

sharoit-sabab deb ataladi. Sabablar, jarohatlar, yuqumli kasalliklarni keng 

tarqalishi (epidemiya), atrof-muhitga zarar va boshqa xil oqibatlarni keltirib 

chiqaradi. 

Xavf, sabab, oqibat uchligi-bu yashirin xavflarni va zararlarni amalga 

oshiruvchi mantiqiy jarayondir. Masalan: Zahar (xavf)- dori tayyorlashning 

xatosi (sabab)- zaharlanish (kungilsiz oqibatlar).  

Mutloqa xavfsiz bo`lgan ish (faoliyat) bo`lishi mumkin emas. Demak, 

faoliyat qanday bo`lmasin, unda yashirin xavf bo`ladi. Bu aksioma hayot 

faoliyati xavfsizligida metodologik ahamiyatga ega. 

Tavakkal nazariyasi.  1950-yil senyabr’ oyida Germaniyaning Kyoln 

shahrida bo`lib o`tgan birinchi jahon kongressida hayot faoliyati xavfsizligi fan 

deb qabul qilindi. Olimlar o`z ma`ruzalarida «tavakkal» tushunchasini 

qo`lladilar va bu tushunchani har bir olim o`zicha talqin qildi. Masalan, 

V.Marshal’ «tavakkal, bu xavfning miqdoriy bahosidir» dedi. Miqdoriy baho 

kungilsiz hodisalarni aniq bir davr ichida bo`lib o`tgan sonining bo`lishi 

mumkin bo`lgan soniga nisbatidir. «Tavakkal»ni aniqlashda nimani «tavakkali» 

deyish mumkin savoliga javob berish kerak.  

Tavakkalning turlari.   Tavakkal ikki xil bo`ladi: shaxsiy  «tavakkal»- 

ayrim shaxs uchun aniq xavf turi; ijtimoiy yoki ko`pchilik «tavakkali»- takroriy 

hodisalar natijasida jarohatlangan insonlar orasidagi bog’liqlik. Bizda hozircha 

ijtimoy «tavakkal» bo`yicha hech qanday ma`lumot yo`q. Xorijda esa alohida 

ishlab chiqarish korxonalari, sanoat tarmoqlari, xavf turlari bo`yicha to`liq 

ma`lumotlar mavjud.  

Jamoat «tavakkali» xavfni sub`ektiv (boshqacha) ravishda qabul etadi. 

Odatda ko`pchilik kam uchraydigan va ko`p qurbon bo`lgan voqealarga keskin 

ravishda ahamiyat beradi. Masalan, ishlab chiqarishda har yili o`rta hisobda 200-

250 kishi halok bo`ladi. Ammo bir halokatda 5-10 kishi qurbon bo`lgani oldingi 

ma`lumotlardan ko`ra odamlarga ko`proq ta`sir qiladi. Kishilarning bu ruhiy 

holatini qabul qilishi mumkin bo`lgan «tavakkal» masalasi ko`rilganda hisobga 

olish lozim.  

Xavflarni baholashda tavakkal («T») usulini qo`llash boshqa usullarga 

qaraganda ko`proq to`g’ri keladi, deb hisoblanadi. Masalan, har xil sabablar 

natijasida  halokatli (o`lim bilan) tugagan ayrim shaxsiy «tavakkal» (AKSH ning 

umumiy aholisiga nisbatan) qiymatlari quyidagichadir:   

1.  Yo`l transporti hodisasidan-3

´

10

-4 

2.  Zaharlanishdan — 2

´

10

-5

. 

177 

3.  YOng’indan kuyish  — 4

´

10

-5

 

4.  Elektr tokidan — 6

´

10

-5

. 

5.  YAshindan — 5

´

10

-7

. 

6.  Ishlab chiqarish vositalarining nosozligidan — 1

´

10

-5

. 

7.  Umumiy «T» — 6

´

10

-4

. 

8.  Boshqalar — 4

´

10

-5

 

2. Xavflarni o`rganish usullari 

Xavflarni o`rganish tartibi uch bosqichda amalga oshiriladi:  

Birinchi bosqich-xavflarni oldindan tahlil etish. Bu bosqich uch qadam 

bilan bajariladi: 1-qadam-xavf manbalarini aniqlash; 2-qadam-xavflarni vujudga 

keltiradigan  qismlarni  aniqlash;  3-qadam-tahlilni  chegaralash,  ya`ni, 

tekshirilmaydigan xavflarni chiqarib tashlash.   

Ikkinchi bosqich-xavfli holatlarni ketma-ketligini aniqlash, hodisa va 

xavflar daraxtini tuzish. Xavflar daraxti yuqoridan pastga qarab quriladi hamda 

sabablari hisobga olingan holda tamom bo`ladi (2.2.-rasm).  

Uchinchi bosqichoqibatlarni tahlil qilish.  Xavfsizlik tizimi, bu-

xavfsizlikning murakkab masalalarini hal qilish yo`llarini tayyorlash va 

asoslashda foydalaniladigan metodologik choralar yig’indisidir. O`zaro ta`siri 

bilan aniq bir maqsadga etishtiradigan aloqador qismlar yig’indisi tizim deb 

ataladi.  

Tizim deganda birgina moddiy ob`ektdan tashqari aloqalar va 

bog’lanishlar ham tushuniladi. Har qanday sozlangan mashina texnik tizimga 

misol bo`lishi mumkin. 

Tarkibiga odam ham kiradigan element tizimi ergonomik tizim deb 

ataladi. Masalan, «Odam-mashina», «odam-mashina-atrof-muhit». 

Tizimlash tamoyili hodisalarni o`zaro bog’liq ravishda bir to`plam 

tariqasida o`rganadi. Tizim beradigan maqsad yoki natija tizim yaratuvchi 

element deb aytiladi. Masalan, yong’in-yonuvchi modda, oksidlovchi kislorod, 

yondiruvchi. Bu erda yong’in-tizim, yonuvchi modda-oksidlovchi, yondiruvchi-

uning elementlari. Agar birorta elementni shulardan chiqarib tashlasak, tizim 

buziladi. Tizimda bor sifat uning elementlarida bo`lmaydi. Bu tizimning muhim 

xususiyati bo`lib, xavfsizlik masalalari tahlili asosida joylashgan.  Ko`ngilsiz 

voqealarning paydo bo`lish sabablarini aniqlash, ularni kamaytirishga qaratilgan 

tadbirlar xavfsizlik tizimi tahlilining asosiy maqsadidir.  

Har qanday sabablar natijasida vujudga kelgan xavflar zarar keltiradi. 

Sababsiz haqiqiy xavf ham, zarar ham yo`q. Demak, xavfdan saqlanish uning 

kelib chiqish sabablarini bilishga asoslangan.  

Sodir bo`lgan xavflar bilan sabablar o`rtasida sabab-oqibat aloqasi bor. 

O`z navbatida bir sabab ikkinchi sababiy oqibatni keltirib chiqaradi va h.k. 

SHunday qilib, sabablar va xavflar zanjirsimon tizimni yaratadi. Bunday 

grafikning tasviri shoxli daraxtga o`xshaydi. Quriladigan daraxtlarda sabab va 

xavf shoxlari bor. Ularni o`zaro ajratib tashlash mumkin emas. SHuning uchun 

178 

xavfsizlikni tahlil etishda tuzilgan tasvirni sabablar va xavflar daraxti deb atash 

lozim. 

Tahlil usuli. Xavfsizlikni  ko`ngilsiz voqea ro`y berishdan oldin (aprior) 

yoki keyin (aposterior) tahlil etish mumkin. Har ikki holda qo`llaniladigan usul 

bevosita yoki aksincha bo`ladi.  

Aprior tahlilda shu tizimga xos bo`lishi mumkin bo`lgan (yashirin) 

kungilsiz voqealar tanlab olinadi va ularni yaratuvchi bir qancha holatlar 

to`plami tuziladi. Aposterior tahlil esa ko`ngilsiz voqea yuz bergandan so`ng 

kelajakda tadbirlar ishlab chiqishdir. Bu ikki uchul bir-birini to`ldiradi.  

To`g’ri usulda taxrir qilishda oqibatni oldindan kurish uchun sabablar 

o`rganiladi. Teskari usulda esa oqibat tahlil kilinib, sabablari aniqlanadi. Bu 

usullarning asosiy maqsadi  ko`ngilsiz voqealarni oldini olishdir. Voqealarni 

kelib chiqish ehtimoli va tezligi ma`lum bo`lsa, vokeaning taxminan qanday 

natija bilan tamom bo`lishini aniqlash mumkin.  

Xavfsizlikning  tahlilida  tizimning  parametrlarini  yoki chegarasini 

aniqlash asosiy masala hisoblanadi. Agar tizim juda chegaralangan bo`lsa, biror 

xavfli hollar yoki omillar etibordan tashqarida qolishi, agar tizimga o`ta keng 

qaralsa, tahlil natijalari noaniq bo`lishi mumkin.  

Tahlil o`tkazish darajasi aniq maqsadlarga bog’liq. Aniq bir holatda 

ogohlantirish yo`li bilan ta`sir qilish mumkin bo`lgan hodisalarni aniqlash 

umumiy ish uslubi hisoblanadi. 

3. Faoliyat va uni xavfsizligini ta`minlash 

 «Inson-muhit», «inson-ishlab chiqarish» va boshqa tizimlar murakkab 

ko`p tarkibli uyushmalardan (tizimlardan) hisoblanadi. Xavflarni o`rganish va 

tahlil jarayonida tarkiblarga ajratiladi (2.4., 2.5.-rasmlar). 

2.4.-rasm. Faoliyat modeli: 1-inson; 2-muhit; 3-aks ta`sir qiluvchi 

aloqalar. 

Inson 

Muhit 

Salbiy 

oqibat 

181 

3. Tabiat va jamiyatning o`zaro munosabatlarida ekologik aspektlar 

4. Tabiatni huquqiy muhofazalash qonunchiligi 

Inson evolyutsiyasi jarayonida o`zini oziq-ovqat, moddiy boylikka 

bo`lgan ehtiyojlarini samaraliroq qondirish, iqlim va ob-havo ta`siridan 

himoyalanish, o`ziga qulaylikni oshirishga intilib tabiiy muhitga, birinchi 

o`rinda biosferaga to`xtovsiz ta`sirini o`tkazdi. Bu maqsadga etish uchun u 

biosferani bir qismini texnosfera band etgan joyga aylantirdi. 

Texnosfera — o`tmishda biosferaga taalluqli bo`lgan keyinchalik insonlar 

tomonidan moddiy,ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlarini yanada yaxshilash maqsadida 

to`g’ridan-to`g’ri yoki sirtdan texnik vositalar bilan ta`sir etgan hududdir.  

Texnosfera insonlar tomonidan texnik vositalar yordamida yaratilgan 

shaharlar, qo`rg’onlar, qishloq aholi punktlari, sanoat va korxonalar zonasi band 

etgan hududlar hisoblanadi.  

Inson hayot faoliyati jarayonida nafaqat tabiiy muhit bilan balki, ijtimoiy 

muhit deb ataluvchi odamlar ommasi bilan ham uzluksiz aloqada bo`ladi. 

Insonni ijtimoiy muhit bilan aloqasi tug’ilishni davom ettirishda, bilim va 

tajribalar  almashishda,  ma`naviy  ehtiyojlarini  qondirishda,  intellektual 

qobiliyatlarni oshirishda foydalaniladi va shakllanadi. 

Zamonaviy  industrial  jamiyatda  inson  atrof-muhit  komponentlari 

(biosfera, texnosfera va ijtimoiy muhit) bilan o`zaro ta`sirda bo`ladi. YA`ni, 

inson tabiiy atrof-muhitga uzluksiz ta`sir etsa, o`z navbatida biosfera va 

insonning ehtiyojlaridan kelib chiqib uning uzluksiz jismoniy va aqliy 

faoliyatining mahsuli bo`lgan texnosfera va ijtimoiy muhit ham insonga 

to`g’ridan to`g’ri yoki sirtdan doimiy ta`sir etadi. YUqorida qayd etilganlar 

asosida quyidagicha xulosa chiqarish mumkin:  

1. zamonaviy inson uni o`rab turgan atrof-muhitning tashkil etuvchilari 

ya`ni, tabiiy, texnogen (texnosfera) va ijtimoiy muhit bilan uzluksiz o`zaro 

ta`sirda bo`ladi;  

2. XIX asr oxiridan boshlab XX asr davomida va hozirgi davrda ham 

texnosfera va ijtimoiy muhit uzluksiz rivojlanmoqda, bunga ushbu sohada inson 

faoliyati orqali o`zlashtirilgan ulushlarni oshib borayotganligi isbotdir; 

3. Texnosferani rivojlanishi tabiiy muhitni o`zgartirish hisobiga amalga 

oshmoqda. 

Zamonaviy hayotda insonlarning ijtimoiy mavqelarini yuksalishi bilan 

birga ularning tinchligiga, sog’ligiga va mehnati xavfsizligiga xavf soladigan 

omillar soni ham ortib bormoqda. Ma`lum sharoitda ularni insonlarning ruhiy 

holatiga, sog’ligiga salbiy ta`sirini ko`rsatishi hammaga ma`lum. SHu sababli 

insonlarni nafaqat ularning aqliy yoki jismoniy mehnat faoliyati davomida balki, 

yashash joyida, yo`lda va barcha holatlarda xavfsizligini, yaxshi kayfiyatini, 

mehnat qobiliyati va ish unumdorligini taminlash, sog’ligi haqida qayg’urish 

masalalarini ijobiy hal etish juda dolzarb masalalardan biridir. 

Qayd qilingan masalalarni ijobiy hal etishda hayot faoliyati xavfsizligi 

fanining o`rni, uning nazariy ma`lumotlari bilan bo`lajak mutaxassislarni 

182 

qurollantirish, muammolarni ijtimoiy hayotda mumkin qadar ijobiy hal etilishiga 

yordam beradi. 

2. Atrof-muhit muhofazasinipg ekologik asoslari 

Mustaqil O`zbekiston Respublikasining rivojlanish sharoitida atrof-muhitni 

muhofaza qilish, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish zamonaviy dolzarb 

muammolardan biriga aylandi. Bizning davlatimiz uchun milliy xavfsizlik 

masalalari ekologik xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish muammolari 

bilan bevosita bog`liq ekanligini I.A.Karimov o`zining «O`zbekiston XXI asr 

bo`sag`asida, xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» 

asarida chuqur tahlil qilib o`tgan. Tabiatni muhofaza qilish, odam faoliyatining 

tabiatga salbiy ta`sirini ogohlantirish, binobarin, qonunshunoslik, tashkiliy, 

sanitar-gigienik, muhandis-texnik va boshqa biologik sistemalarga antropogen 

ta`sirni kamaytirish yoki ogohlantirish tadbirlari tuzishdan iborat. 

Mavjud sharoit tanlangan yangilanish yo`lining oddiy emasligini, katta 

muammolar, qiyinchiliklar yo`li ekanligini ko`rsatadi. O`zbekistonda yashab 

turgan barcha xalqlarning hayotiy sharoitlarini ta`minlashga qaratilgan maqsad 

va vazifalar qanday hal etiladi? Va eng dolzarb qiyin masalalardan biri bo`lgan 

barqarorlik  va  xavfsizligimizga  bo`lgan  taxdidni  etarlicha  tushunib 

etayapmizmi? Bu tahdidlarga qarshi nima qo`ya olamiz, jamiyatimizning izchil 

rivojlanishi va barqarorlik sharti bo`lib nima xizmat qila oladi? 

Milliy xavfsizlikka qarshi yashirin tahdidlarni ko`rib chiqar ekanmiz, 

ekologik xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish muammosi alohida 

e`tiborga molikdir. Ochiq e`tirof etish kerakki, uzoq yillar mobaynida eski 

ma`muriy-buyruqbozlik  tizimi  sharoitida  bu  muammo  bilan  jiddiy 

shug`ullanilmagan. Aniqrog`i, bu muammo ayrim jonkuyar olimlar uchungina 

tadqiqot manbai, o`z mamlakatlarining kelajagiga, tabiiy boyliklari saqlanib 

qolishiga befarq qaramagan, bu xaqda qattiq tashvish chekkan odamlarning esa 

«qalb nidosi» bo`lib kelgan. 

Biroq, ularning vijdoniga, fuqarolik burchiga, nixoyat, aql-idrokiga 

da`vatlari to`ralashib ketgan sovet-partiya amaldorlarining sovuq, hatto aytish 

mumkinki, surbetlarcha loqaydligiga duch kelavergan. Bunga ajablanmasa ham 

bo`laveradi. Tabiiy va mineral xom-ashyo zaxiralaridan vaxshiylarcha, ekstensiv 

usulda, juda katta xarajatlar va isrofgarchilik bilan foydalanishga asoslangan 

sotsialistik xo`jalik yuritish tizimining butun mohiyatiga mamlakat ixtiyoridagi 

beqiyos boyliklarga avaylab munosabatda boo`lish g`oyasi butunlay yot edi. 

Aksincha,  boyliklardan bunday foydalanish ikki tuzumning  iqtisodiy 

musobaqasida mamlakatning asosiy dastagi, eksport imkoniyatlarining negizi 

bo`lib keldi. 

Iqtisodiyotni rivojlantirishdagi bosh maqsad ekstensiv omillarga qaratilgan 

edi. Tabiiyki, bunday sharoitda yashirin boyliklardan oqilona foydalanishni 

tartibga  soladigan,  tabiatning,  atrof-muhitning  himoya  qilinishini 

kafolatlaydigan biron-bir me`yorlar va qoidalarga rioya qilish haqida gap 

183 

bo`lishi mumkin ham emas edi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlariga arzimas 

darajada kam mablag` ajratilar edi. 

Asrlar tutash kelgan pallada butun insoniyat, mamlakatimiz aholisi juda 

katta ekologik xavfga duch kelib qoldi. Buni sezmaslik, qo`l qovushtirib o`tirish 

o`z-o`zini o`limga maxkum etish bilan barobardir. Afsuski, hali ko`plar ushbu 

muammoga beparvolik va mas`uliyatsizlik bilan munosabatda bo`lmoqdalar. 

Ekologik xavfsizlik muammosi allaqachonlar milliy va mintaqaviy 

doiradan chiqib, butun insoniyatning umumiy muammosiga aylangan. Tabiat va 

inson o`zaro muayyan qonuniyatlar asosida munosabatda bo`ladi. Bu 

qonuniyatlarni buzish o`nglab bo`lmas ekologik falokatlarga olib keladi. 

Afsuski, bu jarayonlar O`zbekistonni ham chetlab o`tmaydi. Bu erda 

mutaxassislarning baholashicha, juda murakkab, aytish mumkinki, xavfli vaziyat 

vujudga kelmoqda. Bunday vaziyat nimalardan iborat: 

Do’stlaringiz bilan baham:

§

Birinchidan, erning cheklanganligi va uning sifat tarkibi pastligi bilan 

bog`liq xavf to`xtovsiz ortib bormoqda. Markaziy Osiyo sharoitida er Olloh 

taoloning bebaho in`omidir. U tom ma`noda odamlarni boqadi, kiyintiradi. 

Bevosita dehqonchilik bilan bog`langan oilalardagina emas, balki ma`lum bir 

tarzda qishloq xo`jaligi bilan aloqador barcha tarmoqlar va uning ne`matlaridan 

baxramand bo`layotgan farovon turmush kechirishi uchun moddiy negiz 

yaratadi. Ayni vaqtda er ulkan boylik bo`libgina qolmay, mamlakatning 

kelajagini belgilab beradigan omil hamdir. Bu hol O`zbekistonda ayniqsa yaqqol 

namoyon bo`lmokda, chunki erning iqtisodiy va demografik vazifasi yildan-

yilga kuchayib bormoqda. 

Respublikaning 447,4 ming km2 dan ortiq bo`lgan umumiy maydonining 

atigi 10% gina ekin maydonlarini tashkil qiladi. Ayni chog`da O`zbekistonni 

egallab turgan maydonining ancha qismini qoraqum, qizilqum, Ustyurt kabi 

cho`l va yarim cho`l erlar tashkil etadi. Ayniqsa, qishloq xo`jalik maqsadlarida 

foydalanilayotgan er maydonlariga to`g`ri keladigan demografik yuk hozirning 

o`zidayoq salmoqli. Markaziy Osiyo mamlakatlari orasida O`zbekistonda 

aholining zichligi ayniqsa yuqori bo`lib, 1 km2 ga 51,4 kishi to`g`ri keladi, 

holbuki bu raqam Qozog`istonda — 6,1, Qirg`izistonda – 9,4 ni tashkil etadi. 

Respublikamizda har bir odamga 0,17 gektar ekin maydoni to`g`ri kelsa, 

Qozog`istonda — 1,54, Qirg`izistonda — 0,26, Ukrainada — 0,59, Rossiyada — 0,67 

gektar ekin maydoni to`g`ri keladi. Barcha aholining yarmidan ko`prog`i qishloq 

joylarida yashayotganligini hisobga olsak, dadil aytish mumkinki, bizning 

qishloqlarimizda insoniy zaxiralarning nisbiy ortiqligi emas, balki mutloq 

ortiqligi yaqqol ko`zga tashlanadi. 

Bizda aholining o`sishi nisbatan yuqori bo`lib, urbanizatsiya va hosildor 

erlarni shaharlarning rivojlanishiga,  uy-joy qurilishi,  yangi korxonalar, 

muhandislik hamda transport kommunikatsiyalari tarmog`ini barpo etishga 

ajratib berish jarayonlari jadal bormoqda. SHuni hisobga olsak, yaqin yillar 

ichida, hatto XXI — asrda er zaxiralari bilan ta`minlanish muammosi yanada 

keskinlashishi mumkin. 

184 

Erlarning tabiiy ravishda cho`lga aylanishi yuqori darajada borayotganligi 

etmaganidek, odamlarning munosabati tufayli cho`lga aylanib borish jarayoni 

shiddat bilan davom etayotganligi bu muammoni yanada kuchaytirmoqda. Ayni 

chog`da tabiiy muhitning yomonlashuvi bilan birga, tuproq nurashi, sho`rlanishi, 

er osti va er usti suvlarining sathi pasayishi va boshqa hodisalar ro`y bermoqda. 

Erlarning nihoyat darajada sho`rlanganligi O`zbekiston uchun ulkan 

ekologik muammodir. Erlarni ommaviy suratda o`zlashtirish, xatto sho`rlangan 

va melioratsiyaga yaroqsiz yirik-yirik, yaxlit maydonlarni ishga solinishi ana 

shunga olib keldi. So`nggi 50 yil mobaynida sug`oriladigan er maydoni 2,46 

mln. gektardan 4,28 mln gektarga etgan. Faqat 1975-1985 yillar mobaynida 1 

mln.  gektarga  yaqin ermaydonlari o`zlashtirilgan. 1990  yilga kelib 

sug`oriladigan er maydoni 1985 yildagiga qaraganda 1,5 barobar ko`paygan. 

Ekin maydonlari tarkibida so`nggi vaqtlarga (1990 yilga) qadar paxta 

deyarli 75% maydonni egallagan edi. Dunyoning birorta ham mamlakatida paxta 

monopoliyasi deyarli bu qadar yuqori darajaga ko`tarilmagandi. Bu hol erning 

kuchsizlanishiga, tuproq unumdorligi pasayishiga, uning suv-fizikaviy xossalari 

yomonlashuviga, tuproqning buzilishi va nurlanish jarayonlari ortishiga olib 

keladi. 

O`zbekistonda noorganik mineral o`g`itlar, gerbetsidlar va pestitsidlar 

qo`llanilishi eng yuqori me`yorlardan ham o`nlab barobar ortiq edi. Ular 

tuproqni, daryo, ko`l, er osti va ichimlik suvlarni ifloslantirdi. Bundan tashqari, 

yangi erlardan foydalanishda zarur texnologiyalarga rioya qilinmadi. Hamma 

joyda paxta nazoratsiz sug`orildi. Tuproqning nami ko`payib ketdi. Bu esa uning 

qayta sho`rlanishiga olib keldi. 

Tuproqning har xil sanoat chiqindilari va maishiy chiqindilar bilan shiddatli 

ifloslanishi real taxdid tug`dirmoqda. Turli kimyoviy vositalar, zararli moddalar 

va mineral o`g`itlar, sanoat va qurilish materiallarini saqlash, tashish va ulardan 

foydalanish qoidalarining qo`pol ravishda buzilishi erning ifloslanishiga olib 

kelmoqda. Undan samarali foydalanish imkoniyatlari cheklanmoqda. 

Foydali qazilmalarni jadal qazib olish, ko`pincha ularni qayta ishlashning 

texnologik sxemalari nomukammalligi ko`p miqdorda ag`darmalar, kul, shlak va 

boshqa moddalar to`planib qolishiga olib kelmoqda. Bular dehqonchilik uchun 

yaroqli bo`lgan erlarni egallabgina qolmay, balki tuproqni, er osti va er usti 

suvlarini, atmosfera havosini ifloslantirish manbalariga ham aylanmoqda. 

Respublika zararli chiqindilardan foydalanish sanoati esa hozircha yaratilgan 

emas. 

O`zbekiston hududida qattiq maishiy chiqindilar tashlanadigan 230 dan 

ortiq shahar va qishloq axlatxonalari mavjud. Ularga taxminan 30 mln. m3 axlat 

to`planadi. Ular asosan stixiyali ravishda, jo`g`rofiy, geologik-gidrogeologik va 

boshqa shart-sharoitlarni kompleks o`rganmay turib tashkil etilgan. Ularga 

qattiq maishiy chiqindilarni zararsizlantirish va ko`mib tashlash ibtidoiy usullar 

bilan amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, respublikaning yirik shaharlarida maishiy 

chiqindilarni ishlatish va zararsizlantirish sohasida murakkab vaziyat vujudga 

185 

kelgan. Respublikada hali-hanuz maishiy chiqindilarni sanoat usulida qayta 

ishlash masalasi xal qilinmagan. YAgona Toshkent maishiy chiqindilar tajriba 

zavodi 1991 yildagina ishlay boshladi. 

Radioaktiv ifloslanish, ayniqsa katta xavf tug`dirmoqda. Maylisoy suv 

(Qirg`iziston) omborining qirqoqlari yoqasida 1944 yildan boshlab to 1964 

yilgacha uran rudasini qayta ishlash chiqindilari ko`milgan. Hozirgi vaqtda 

qoldiqlar saqlanadigan 23 ta joy mavjud. Bu erlarda selni to`sadigan to`g`onlarni 

mahkamlash hamda  ko`chki  xavfi  bo`lgan  joylardagi qiyaliklarning 

mustahkamligini ta`minlash lozim. 

Navoiy viloyatidagi saqlanadigan joy ham ekologik jihatdan xavfli 

ifloslantirish o`chog`i hisoblanadi. Bu erdagi radioaktiv qumni shamol uchirish 

xavfi bor. 

Shu sababli O`zbekistonda tabiatni muhofaza qilishdagi g`oyat muhim 

vazifa erlarning holatini yaxshilashdan, tuproqning ifloslanishini kamaytirish 

bo`yicha chora-tadbirlar majmuyini amalga oshirishdan iborat. Bu o`rinda gap 

avvalo tabiiy zaxiralardan foydalanishni tubdan yaxshilash haqida bormoqda. 

Ikkinchidan, O`zbekistonning ekologik xavfsizligi nuqtayi nazaridan 

qaraganda, suv zaxiralarining, shu jumladan er usti va er osti suvlarining keskin 

taqchilligi hamda ifloslanganligi katta tashvish tug`dirmoqda. Respublikaning 

daryolari, kanallari, suv omborlari va xatto er osti suvlari ham har taraflama 

inson faoliyati ta`siriga uchramoqda. 

Sug`oriladigan hududlarda suv tabiatning bebaho in`omidir. Butun hayot 

suv bilan bog`liq. Zotan, suv tamom bo`lgan joyda hayot ham tugaydi. SHunday 

bo`lsa-da, Markaziy Osiyo suv zaxiralari juda cheklangan. Yiliga 78 km3 suv 

keltiradigan Amudaryo va 36 km3 suv keltiradigan Sirdaryo asosiy suv 

manbaalaridir. Hozirgi vaqtda xalq xo`jaligida Orol dengizi havzasining barcha 

suv zaxiralaridan to`la-to`kis foydalanilmoqda. 

Suv zaxiralarining sifati eng muhim muammolardan biridir. 60-yillardan 

boshlab Markaziy Osiyoda yangi erlar keng ko`lamda o`zlashtirildi. Sanoat, 

chorvachilik komplekslari ekstensiv rivojlantirildi. Urbanizatsiya kuchaydi. 

Kollektor zovur tizimlari qurildi hamda daryo suvlari sug`orish uchun mutlassil 

yuqori hajmlarda olindi. SHu bois havzalardagi suvning sifati tobora 

yomonlasha bordi. 

Daryo suvlarining ifloslanishi ekologiya-gigiyena va sanitariya-

epidemiologiya  vaziyatini,  ayniqsa,  daryolarning  quyi  oqimlarida 

yomonlashtirmoqda. Ikkinchi tomondan, daryo suvlari tarkibida tuzlarning 

mavjudligi, Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va boshqa daryolarning deltalarida 

tuproqning sho`rlanishini kuchaytirmoqda. Bu esa qo`shimcha melioratsiya 

ishlarini amalga oshirishda, zovur tizimlarini barpo etish va tuproq, sho`rini 

yuvishda yaqqol sezilmoqda. 

O`zbekiston va qo`shni mintaqalar sharoitida aholini sifatli ichimlik suvi 

bilan ta`minlash alohida ahamiyat kasb etmoqda. Aholi punktlarini odatdagi 

vodoprovod suvi bilan ta`minlash ko`rsatkichi respublikada faqat keyingi besh 

186 

yillikning o`zida taxminan 1,5 barobar ortdi. SHunga qaramay, ushbu muammo 

dolzarbligicha qolmoqda. Ichimlik suv ta`minoti manbaalarining ifloslanishi 

Respublikada, Orol bo`yicha kasallikka chalinishning yuqori darajasiga sabab 

bo`lmoqda. 

Uchinchidan, Orol dengizining qurib borish xavfi g`oyat keskin muammo

aytish mumkinki, milliy kulfat bo`lib qoldi. Orol dengizi muammosi uzoq, 

o`tmishga borib taqaladi. Lekin bu muammo so`nggi o`n yilliklar mobaynida 

xavfli darajada ortdi. Markaziy Osiyoning butun hududi bo`ylab sug`orish 

tizimlarini jadal sur`atda qurish ko`plab aholi punktlariga va sanoat 

korxonalariga suv berish barobarida keng ko`lamdagi fojia — Orol halok 

bo`lishining sababiga ham aylandi. 

Yaqin-yaqinlargacha cho`lu-saxrolardan tortib olingan va sug`orilgan erlar 

haqida dabdaba bilan so`zlanardi. Ayni chog`da ana shu suv Oroldan tortib 

olinganligi, uni «jonsizlantirib qo`yilganligi» xayolga kelmasdi, endilikda Orol 

bo`yi ekologik kulfat hududiga aylandi. 

Orol tangligi insoniyat tarihida eng yirik ekologik va gumanitar fojialardan 

biridir. Dengiz havzasida yashaydigan qariyb 35 mln. kishi uning ta`sirida qoldi. 

Biz 20-25 yil mobaynida Jahondagi eng yirik yopiq suv havzalaridan birining 

yo`qolib borishiga guvoh bo`lmoqdamiz. Biroq, bir avlodning ko`z o`ngida 

butun bir dengiz halok bo`lgan hol hali ro`y bergan emas edi. 1911-1962 

yillarda Orol dengizining sathi eng yuqori nuqtada bo`lib, 53,4 m ni, suvning 

hajmi 1064 km3 ni, suvning yuzasi 66 ming km2 ni va minerallashuv darajasi 

bir litr suvda 10-11 grammni tashkil etgan edi. Dengiz transport, baliq xo`jaligi, 

iqlim sharoiti jihatidan katta ahamiyatga ega bo`lgan. Unga Sirdaryo va 

Amudaryodan har yili deyarli 56 km3 suv kelib quyilar edi. 

1994 yilga kelib Orol dengizidagi suvning satxi 32,5 metrga, suv hajmi 400 

km3 dan kamroqga, suv yuzasining maydoni esa 32,5 km2 ga tushib qoldi, 

suvning minerallashuvi ikki baravar ortdi. 

Orolning sathi 20 metr pasayishi natijasida u endi yaxlit dengiz emas, balki 

ikkita qoldiq ko`lga aylanib qoldi. Uning sohillari 60-80 km ga chekindi. 

Amudaryo bilan Sirdaryoning deltalari jadal sur`atlar bilan buzilib bormoqda. 

Dengizning suv qochgan tubi 4 mln. gektardan ortiqroq maydonda ko`rinib 

qoldi. Natijada yana bitta «qo`lbola» qumli-sho`rhoq sahroga ega bo`ldiq. 

Shamol Orol dengizining qurib qolgan tubidan tuz va chang-tuzonni yuzlab km 

larga uchirib ketmoqda. 

Orol dengizining qurib borishi va shu jarayon tufayli orol bo`yi 

mintaqasidagi tabiiy muhitning buzilishi ekologik fojia sifatida baholanmoqda. 

Chang va tuz bo`ronlarining paydo bo`lishi, faqat Orol bo`yida emas, balki 

dengizdan ancha naridagi bepoyon hududlarda erlarning cho`lga aylanishi, iqlim 

landshaftning o`zgarishi bular ana shu fojia oqibatlarining to`liq bo`lmagan 

ro`yxatidir. 

187 

Orol bo`yida dengizning qurib borishi munosabati bilan xalqaro, keng 

ko`lamli ahamiyatga molik bo`lgan ekologik, ijtimoiy-iqtisodiy va demografik 

muammolarning murakkab majmui vujudga keldi. 

Orol dengizining qurib borishi va mintaqaning cho`lga aylanishi bilan 

bog`liq ekologik fojia bu havzada yashayotgan barcha xalqlarning dard alamidir. 

Markaziy Osiyo davlatlari boshliqlarining 1993 yil mart oyida qizil o`rdada 

bo`lib o`tgan uchrushuvi ana shu muammolarni xal qilish yo`lidagi turtki bo`ldi. 

Bu uchrashuvda Orol dengizi tangligini xal etish yuzasidan birgalikda harakat 

qilish to`g`risida bitim imzolandi. Orol dengizi muammolari bo`yicha 

Davlatlararo Kengash va uning ishchi organi — Ijroiya qo`mitasi, shuningdek, 

Orolni qutqarish xalqaro fondi tashkil etildi. Markaziy Osiyo Respublikalari 

davlat boshliqlarining 1994 yil yanvarida Nukus shahrida bo`lib o`tgan ikkinchi 

uchrashuvida Orol dengizi havzasidagi ekologik vaziyatni yaxshilash yuzasidan 

yaqin  uch-besh  yilga  mo`ljallangan,  mintaqani  ijtimoiy-iqtisodiy 

rivojlantirishning aniq harakatlar dasturi tasdiqlandi. 1994 yil mart oyida 

Toshxovuzda bo`lgan uchinchi uchrashuvda Davlatlararo Kengashning ushbu 

dasturining bajarilishi haqidagi hisoboti tinglandi. 

Orol muammosining butun keskinligini uni saqlab qolish yuzasidan 

kechiktirib bo`lmaydigan chora-tadbirlar ko`rish zarurligini tushungan holda, 

Markaziy Osiyo va mintaqaning ilmiy jamoatchiligi, xalqaro tashkilotlari 1995 

yil 20 sentabrda Nukus shahrida Markaziy Osiyo davlatlari va xalqaro 

tashkilotlarining Orol dengizi havzasini barqaror rivojlantirish muammosi 

bo`yicha Deklaratsiyasini qabul qildilar. Deklaratsiya barqaror rivojlanish 

qoidalariga qat`iy amal qilishni nazarda tutadi va e`tiborni quyidagi g`oyat 

muhim muammolarni hal qilishga qaratadi: 

-qishloq va o`rmon xo`jaligining yanada muvozanatli va ilmiy asoslangan 

tizimiga o`tish; 

-suv zaxiralaridan foydalanishning tejamli usullarini ishlab     chiqish, 

sug`orishda va atrof-muhitni muhofaza qilishda takomillashgan texnologiyalarni 

qo`llash vositasida irrigatsiyaning samaradorligini oshirish; 

-mintaqaning tabiiy zaxiralarini boshqarish tizimini takomillashtirish. 

Pirovard natijada Orol tangligi barqaror rivojlanish, bu mintaqada 

yashayotgan odamlarning turmush darajasining  pasayib ketishiga  yo`l 

qo`ymaslik, kelajakda yosh avlod uchun munosib turmushni ta`minlash 

tamoyillari asosida hal qilish bo`yicha uzoq muddatli strategiya va dasturni 

ishlab chiqish hamda ro`yobga chiqarish zarur. 

To`rtinchidan,  havo  bo`shlig`ining  ifloslanishi  ham Respublikada 

ekologik xavfsizlikka solinayotgan tahdiddir. 

Mutaxassislarning ma`lumotlariga qaraganda, har yili Respublikaning 

atmosfera havosiga 4 mln. tonnaga yaqin zararli moddalar qo`shilmoqda. 

SHularning yarmi uglerod oksidiga, 15 foizi uglevodorod chiqindilari, 14 foizi 

oltingugurt qo`sh oksidi, 9 foizi azot oksidi, 8 foizi qattiq moddalar va 4 foiziga 

yaqini o`ziga xos o`tkir zaharli moddalarga to`g`ri keladi. 

188 

Atmosferada uglerod yig`indisining ko`payib borishi natijasida o`ziga xos 

keng ko`lamdagi issiqxona effekti vujudga keladi. Oqibatda er havosining 

o`rtacha harorati ortib ketadi. 

Arid mintaqasida joylashgan O`zbckiston Respublikasida tez-tez chang 

bo`ronlarini qo`zg`atib turuvchi, atmosferani chang-to`zonga bulg`atuvchi 

Qoraqum va Qizilqum sahrolaridek yirik tabiiy manbaalar mavjud. So`ngi o`n 

yilliklar mobaynida Orol dengizining qurib borishi tufayli chang va tuz 

ko`chadigan yana bir tabiiy manba paydo bo`ldi. 

80-yillarning boshlarida qo`shni Tojikiston alyuminiy zavodi ishga 

tushirilishi munosabati bilan O`zbekistoning Surxondaryo viloyatiga qarashli 

ko`plab tumanlarida ekologik jihatdan tang ahvol vujudga keldi. Zavod 

atmosferaga ko`p miqdorda ftorli vodorod, uglerod oksidi, oltingugurt gazi, azot 

oksidlari chiqarib tashlamoqda. Vodiyning yuqori qismida, Tojikistonning 

O`zbckiston bilan chegarasida joylashgan zavodning chiqindilari tog`dan vodiy 

tomonga esadigan shamol bilan undan uzoqlarga, asosan Respublikaning 

chegaradosh tumanlari — Surxondaryo viloyatining Sariosiyo, Uzun, Denov, 

Oltinsoy tumanlari hududiga tarqalmoqda. 

3. Tabiat va jamiyatning o`zaro munosabatlarida 

ekologik aspektlar 

Ekologiyaga solinayotgan xavf O`zbekiston uchun, umuman butun 

Markaziy Osiyo mintaqasi uchun naqadar yuqori ekanligini hisobga olgan holda 

hukumat va davlat atrof-muhitni himoya qilish, tabiiy zaxiralardan oqilona 

foydalanish masalalariga juda katta e`tibor bermoqda. Atrof-muhitni muhofaza 

qilishni ta`minlashga qaratilgan qonun hujjatlari qabul qilindi. O`zbekiston 

Respublikasining tabiatini muhofaza qilish borasidagi milliy tadbirlar boshqa 

davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan keng va har tomonlama hamkorlik qilish 

ishi bilan qo`shib olib borilmoqda. Atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan 

oqilona foydalanishning turli jihatlarini tartibga soluvchi ko`plab xilma-xil 

xalqaro shartnomalar va bitimlar tuzildi. 

O`zbekiston MDX davlat boshliqlarining 1992 yil 8 fevralda imzolagan 

bitimiga muvofiq Kengashning to`la huquqli a`zosidir. MDX davlatlarining ana 

shu ekologiya Kengashi doirasidagi hamkorligi a`zo davlatlarning atrof-muhitni 

muhofaza qilish sohasida kelishib olingan, muvofiqlashtirilgan harakatlar qilish 

maqsadini ko`zlaydi. 

Hozirgi paytda Respublikada istiqbolga, yani atrof-muhitni muhofaza qilish 

va tabiiy zaxiralardan oqilona foydalanish bo`yicha 2005 yilgacha mo`ljallangan 

Davlat dasturi ishlab chiqilgan. Tabiatdan oqilona foydalanish va uni muhofaza 

qilish sohasidagi butun faoliyati ana shu dastur asosida tashkil etilgan. Dasturda 

Respublika ekologik vaziyatini sog`lomlashtirish, yirik shaharlar va shahar 

aglomeratsiyalari kabilarda ekologik    keskinlikka barham berish yo`llari 

belgilangan. 

189 

Ekologik  xavfsizlikni kuchaytirishning  hozirgi asosiy  yo`nalishlari 

quyidagilardan iborat: 

1. Tegishli texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy qilish. Qishloq o`rmon 

va boshqa xo`jalik tarmoqlaridagi tabiiy jarayonlarning keskin buzilishiga olib 

keladigan barcha zaharli kimyoviy moddalarni qo`llash ustidan qattiq nazorat 

o`rnatish. Havo va suv muhitini insonning hayotiy faoliyati uchun zararli yoki 

salbiy ta`sir etadigan moddalar bilan ifloslantirilishini to`xtatish. Qishloq 

xo`jalik ekinlarini, eng avvalo, g`o`zani sug`orishda suvni tejaydigan 

texnologiyalarni keng joriy etish muhim ahamiyatga ega. Kollektor zovur 

suvlarini daryolar va suv omborlariga tashlashni tartibga solish va oqava 

suvlarni chiqarib yuborishni batamom to`xtatish zarur. 

Sanoat korxonalarida  atmosferaga,  suv  havzalariga  va  tuproqqa 

ifloslantiruvchi hamda zararli moddalarni tashlaganlik uchun solinadigan 

maxsus soliqdan keng foydalangan holda mas`uliyatni oshirish darkor. Ularda 

zamonaviy, samarali tozalash qurilmalari tizimini joriy etish kerak. 

Boshlang`ich xom-ashyodan tayyor, pirovard mahsulot olgunga qadar kompleks 

foydalanishga imkon beradigan yangi, zamonaviy, ekologik jihatdan samarali 

uskunalarni o`rnatish lozim. 

2. Qayta tiklanadigan zaxiralarni qayta ishlab chiqarishning tabiiy ravishda 

kengayishini ta`minlangan hamda qayta tiklanmaydigan zaxiralarni qat`iy 

mezon asosida is`temol qilgan holda tabiiy zaxiralarning hamma turlaridan 

oqilona foydalanish darkor. 

Respublikaning foydali qazilmalaridan oqilona foydalanish — dolzarb 

masala. U atrof-muhitni muhofaza qilishning bosh omilaridan biridir. Foydali 

qazilmalarni olish va qayta ishlash chog`ida katta isrofgarchiliklarga yo`l 

qo`yilmoqda. Boshlang`ich xom ashyodan to`liq foydalanmaslik hollari mavjud, 

eskirgan uskunalarni almashtirish, yangi texnologiyalarni joriy etish, ayrim 

tsexlar, uchastkalar va butun boshli zavodlarni rekonstruktsiyalash asosida 

foydali qazilmalarni sanoat usulida yanada to`liq va oqilona qazib olish muhim 

vazifa bo`lib turibdi. Atrof-muhitni muhofaza qilish nuqtayi nazaridan 

qaraganda,  tog`-kon  sanoatining  chiqindilarini  o`zlashtirishni  yanada 

kengaytirish hamda buzilgan erlarni qayta yaroqli holga keltirish muhim 

ahamiyatga ega bo`ladi. 

3. Katta hududlarda tabiiy sharoitlarni tabiiy zaxiralardan samarali va 

kompleks foydalanishni ta`minlaydigan darajada aniq maqsadga qaratilgan, 

ilmiy asoslangan tarzda o`zgartirish (daryolar oqimini tartibga solish hamda 

suvlarni bir havzadan ikkinchisiga tashlash, erning namini qochirish, suv 

chiqarish tadbirlarini va boshqalarni amalga oshirish) lozim. 

4. Jonli tabiatning butun tabiiy genofondini madaniy ekinlar va 

hayvonlarning yangi turlarini ko`paytirish hisobiga boshlang`ich baza sifatida 

saqlab qolish kerak. 

5. Shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslangan, hozirgi 

zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini bartaraf etadigan tizimini 

190 

joriy etish yo`li bilan shaharlarda va boshqa aholi punktlarida aholining yashashi 

uchun qulay sharoit yaratish zarur. 

6. Ekologik kulfatlar chegara bilmasligini nazarda tutgan holda Jahon 

jamoatchiligi e`tiborini mintaqaning muammolariga qaratish lozim. Orol 

muammosi bugungi kunda chinakam keng ko`lamli, butun sayyoramizga 

daxldor muammo bo`lib qolganligining ta`siri hozirning o`zidayoq biologik 

muvozanatni buzayotganligini, benpoyon hududlarda aholining genofondiga 

halokatli ta`sir ko`rsatayotganligini nazarda tutish lozim. 

Xalqaro tuzilmalarning zaxiralari, imkoniyatlari va investitsiyalarini ana 

shu muammolarni xal qilishga jalb etish -birinchi darajali vazifalardir. 

Atrof-muhitni muhofaza qilish borasidagi yuqorida tilga olingan ta`sirchan 

chora-tadbirlarni ro`yobga chiqarish yaqin vaqt ichidayoq oldingi tizimlardan 

yosh Respublikaga meros bo`lib qolgan ekologiya sohasidagi ko`pgina illatlar, 

kamchiliklar va xatolarni bartaraf etish imkoniyatini yuzaga keltiradi. 

SHuningdek, keng ko`lamdagi ekologik tanglik tahdidini barham toptirish, 

Respublika aholisi uchun, jismonan sog`lom yosh avlodning dunyoga kelishi va 

rivojlanishi uchun zarur shart-sharoitlar hamda ekologiya jihatidan musaffo 

hayotiy muhit yaratish imkonini beradi. 

4. Tabiatni huquqiy muhofazalash qonunchiligi 

XXI asrda insoniyat oldida o`ta muhim va ulkan muammolar paydo 

bo`ladi. Erda hayotning bo`lishi ularni xal qilishga bog`liq. Bu muammolar 

tabiiy muhitning o`zgarishi, biosferaning ifloslanishi, xom ashyo, energetika va 

oziq-ovqatlar krizislari bilan boliq. 

O`zining yashashi uchun tabiiy muhitga moslashadigan hayvonlardan farqli 

o`laroq, inson o`zining yashashi uchun tabiatga faol aralashib, muhitni 

o`zgartiradi va u bilan munosabatda bo`lish uchun yangi shakllarni yaratadi. 

O`zbekistonda tabiatni muhofaza qilish jamiyati 1962 yil mart oyida tashkil 

etilgan. Surxondaryo viloyat bo`limi 10 avgust 1962 yilda tuzilgan. 1978 yilda 

Gidrometeorologiya va tabiiy muhit nazorati Davlat qo`mitasi tuzilgan. 1990 yil 

20 iyunda O`zbekiston tabiatni muhofaza qilish davlat qo`mitasiga aylantirildi. 

Agar erda odamlar soni bir necha million miqdorda qolsa edi, ularning 

yashashi uchun tabiatga ko`rsatgan zarari ham kam ta`sir qilgan bo`lardi. Biroq, 

bizning planetamizda eramizning uchinchi ming yilligiga aholining o`sishi 

demografik portlash darajasiga keldi: eramizdan avval 3.10.3 kishi bo`lgan 

bo`lsa, XII asrda 600X10.6 kishi 1976 yilda 4×10.9 kishi, 2000 yilga 6.10.9 

kishi bo`ldi. Bunday holat kishilik jamiyatining yashash sharoitini va tabiatni 

o`zgartirishga keskin turtki bo`ladi. 

Aholisi 1 mln. kishi bo`lgan zamonaviy shaharning massa va energiya 

almashinuvini ko`rib chiqamiz. SHaharning sutkalik umumiy chiqindisi 1000 

tonnani, yiliga 183.10.6 tonnani tashkil etadi. Aholisi 3.10.6 va 11.10.6 kishi 

bo`lgan shaharlar ham bor. SHaharlarning ko`payishi va doimiy o`sib boruvchi 

shaharlar aholisi  insoniyat  va  tabiat  o`rtasidagi qarama-qarshilikning 

191 

chuqurlashishiga olib keladi. Bu xavfsirashlar xom-ashyo (oxirgi 25 yilda 

odamlar butun insoniyat tarixi davomida ishlatilgan xom-ashyo miqdoriga teng 

xom ashyodan foydalanilgan), energetik resurslar (neft va gaz tugash arafasida, 

dunyoning yirik daryolarida qurilgan elektrostansiyalar energiyaga bo`lgan 

extiyojni qondira olmaydi), oziq-ovqat mahsulotlari (masalan, oxirgi 100 yil 

ichida er aholisi 2,6 marta, qishloq xo`jalik ishlab chiqarishi-atigi 2,2 marta 

oshdi, er sharida 500.10.6 kishi, shu jumladan 200.10.6 bola ochlikda kun 

kechiradi) tanqisligi bilan asoslangan. 

Erda inson hukmronlik qilgan davrdan beri kishilarning nafas olishi uchun 

zarur bo`lgan kislorod ajratib chiqaradigan erning «o`pkasi» hisoblangan 

o`rmonning 2/3 qismi nobud qilindi. 200 turdagi hayvonlar va parrandalar qirib 

tashlandi, qishloq xo`jaligi uchun yaroqli bo`lgan 20% er maydoni erroziyaga 

duchor bo`ldi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda mineral va energetik resurslar, 

chuchuk suv va havoda kislorod tanqisligi sezilmoqda. Sanoat va transportning, 

energetikaning rivojlanishi, qishloq xo`jaligini sanoat asosiga o`tkazish va 

kimyolashtirish atrof-muhitni yangi, ilgari noma`lum bo`lgan moddalar bilan 

ifloslanishiga olib keladi. Bularning hammasi insonning, uning yashash muhiti 

bilan vujudga kelgan ekologik aloqasining buzilishi xavfini tug`diradi. 

Huquqni saqlash chegaralari ichki va tashqiga bo`linadi. Huquqiy 

himoyalashning ichki chegaralari tabiiy dunyodan ijtimoiy dunyoga o`tgan 

tabiat elementlariga: foydali qazilmalar, suv havzalaridan olingan suv, qazilgan 

tuproq, otilgan hayvonlar, qushlar va boshqalar. SHu obektlar uchun insonning 

tabiat bilan aloqasi uziladi, ularni tovar moddiy boyliklarga o`tkazadi. 

Huquqiy himoyaning tashqi chegaralari odamlar yashaydigan er tabiati, shu 

jumladan o`zida erning ta`sirini sezadigan va odamning yashash muhiti holatiga 

ta`sir ko`rsatadigan (masalan, erning sun`iy yo`ldoshlarini, kosmik havo 

kemalarini uchirish paytidagi hodisalar) er atrofidagi bo`shliqni tashkil etadi. 

Huquqiy himoyalashning tabiiy obektlari milliy, xalqaro, regional va 

globalga bo`linadi. 

Tabiatni saqlash qonunchiligiga asosan saqlashning tabiiy obektlariga er, 

uning boyliklari, suv, o`rmon, hayvonot dunyosi, atmosfera havosi kiradi. 

Bularning hammasi inson yashashi uchun tabiiy muhit bo`lgan biosferani tashkil 

etadi. 

O`zbekistonda atrof-muhitni himoya qilishning huquqiy asoslari-tabiatni 

saqlash huquqiy me`yorlaridan, ya`ni qonunlardan va qonun moxiyatiga ega 

bo`lgan aktlardan iborat. 

Atrof muhit holati yangi texnologiyalar va mashinalar yaratuvchilaridan 

ekologiya masalalariga e`tiborni talab qiladi. Har qanday texnik echim texnik va 

iqtisodiy shartlarnigina emas, balki ekologik aspektlarni ham hisobga olgan 

holda qabul qilinadi. Loyihaviy echimlar albatta ekologik ekspertizadan 

o`tkazilishi kerak, ya`ni yaratilayotgan texnologik jarayonlar, mashina-uskunalar 

va materiallar ularni joriy etishda xalq xo`jalik samarasi bilan birqatorda yuqori 

ekologik xavfsizlik darajasini ta`minlashi kerak. 

192 

Atrof muhitning huquqiy me`yorlari turlaridan biri — qonun kuchiga ega 

bo`lgan texnik me`yorlar va standartlardir (masalan, SanPin 0066-93. «Aholi 

punktlarida havo sifatini nazorat qilish qoidalari»; GOST 17,0. 04-90. «Sanoat 

korxonasining ekologik pasporti»). 

Sog`liqni saqlash vazirligi tomonidan aholi punktlarida atmosfera havosini 

ifloslantiruvchi moddalar chegaraviy yo`l qo`yiladigan kontsentratsiyasining 

sanitariya me`yorlari tasdiqlangan, aholi punktlaridagi atmosfera havosini 

ifloslantiruvchi moddalarni aniqlash usullari ishlab chiqilgan, turar joy uylar 

qurilishlarida yo`l qo`yiladigan shovqin darajasi qiymatlari, turar joy qurilishlari 

hududida infratovush va past chastotali shovqinning yo`l qo`yiladigan darajasi 

belgilangan. Gidrometerologiya va tabiiy muhitni nazorat qilish bo`yicha davlat 

qo`mitasi quyidagilarni ishlab chiqqan: Havoni muhofazalash chora-tadbirlarini 

kelishish, ekspertizadan o`tkazish va loyihaviy echimlar bo`yicha atmosferadagi 

ifloslantiruvchi  moddalar chiqarishga  ruxsatnomalar berish  to`g`nsidagi 

yo`riqnoma,  korxonalarning atmosfera  chiqindilaridagi zararli  moddalar 

kontsentratsiyasini hisoblash metodikasi. «Noqulay meteorologik sharoitlarda 

chiqindilarni tartibga  solish»,  atmosferaning  ifloslanishini  hisoblashning 

unifikatsiyalashgan dasturi (ekolog — 1992 yil. SNII proekt). 

Respublikada  tabiatni  muhofazalash,  tabiiy  resurslardan  ratsional 

foydalanish va qayta ishlab chiqarish bo`yicha butun mas`uliyat Davlat tabiatni 

muhofazalash qo`mitasiga yuklatiladi. 

O`zbekiston tabiatni muhofazalash qo`mitasi qoshida atrofni muhofaza 

qilish muammolarini chuqur tahlil qilish va ularni hal etish bo`yicha tavsiyalar 

ishlab chiqish uchun olimlar, jamoat va davlat arboblaridan iborat jamoatchilik 

kengashi tashkil elilgan. Davlat qo`mitasining asosiy vazifalari quyidagilardan 

iborat: 

1. Atrof muhitning holati va foydalanish ustidan davlat nazorati, shu 

jumladan, tabiatni muhofazalash me`yorlarini  buzuvchi sanoat obektlarini 

qurish va ishlatishni man etish   huquqi berilgan; 

2. Vazirliklar  va  idoralar  faoliyatini  muvofiqlashtirish,  tabiatdan 

foydalanish sohasida yagona ilmiy-texnik siyosat ishlab chiqish va o`tkazish; 

3. Ekologik me`yorlar, qoidalar va standartlarni tasdiqlash; 

4. Yangi texnika va texnologiya, shuningdek korxonalar qurilish loyihalari 

va rekonstruktsiyasi bo`yicha davlat ekologik ekspertizasini o`tkazish; 

5. Moddalarni atmosferaga chiqarishga, chiqindilarni yo`qolishiga, suvdan 

foydalanishga, atmosfera havosini ishlatishga, erlarni ajratishga, aholini 

ekologiya bo`yicha tarbiyalashga ruxsatnomalar berish; 

6. Tabiatni muhofazalash bo`yicha xalqaro hamkorlikni rejalashtirish va 

amalga oshirish. 

Tabiatni muhofaza qilish qonunini buzganlik uchun quyidagi choralarni 

qo`llash ko`zda tutilgan: 

— moddiy-tabiatni muhofaza qilish qonunini buzgan shaxslarga jarima 

solish; 

Ахборот ҳудудини ҳимоя қилиш миллий хавфсизликни ҳимоя қилишга тенг – лебедев

ТОШКЕНТ, 30 июн – Sputnik. Тошкентда бўлиб ўтган МДҲ халқаро экспертлар форумида ахборот ва кибер хавфсизлигини таъминлаш муаммоларини муҳокама қилишди ва ушбу соҳада ўзаро ҳамкорликни йўлга қўйишга келишиб олинди.

Унда сўзга чиққан экспертлар, бугунги кунда ахборот ҳудудини ҳимоя қилиш ўта муҳим вазифа эканини алоҳида таъкидлашди.

Шунингдек, МДҲ раиси ушбу мақсад йўлида, террорчилик ва экстремизмнинг янги кўринишларига қаршилик кўрсатиш ва ушбу соҳадаги муаммоларнинг барчасини ўрганиш мақсадида кенг имкониятларга эга бўлган Россия ФХХ сервис марказига МДҲ миқёсидаги базавий ташкилот мақомини бериш бўйича ишлар олиб борилаётганини қайд этди.

Бу борада Москвадаги ИИВ университети ахборот технологиялари ёрдамида амалга оширилаётган жиноятчиликка қарши кураш бўйича базавий ташкилот мақомини олгани мисол қилиб кўрсатилди.

Ундан ташқари Форумда қуйидаги мавзулар муҳокама қилинди:

Форум якунида иштирокчилар МДҲ ҳукуматлари учун инновацион ривожланиш стратегияси, жумладан ахборот ва кибер хавфсизлигини таъминлаш, ривожланишни ҳуқуқий, ташкилий ва техник жиҳатдан таъминлаш масалаларини самарали амалга ошириш бўйича рақамли иқтисодиёт, шунингдек, ушбу йўналишда ихтисослашган мутахассисларни тайёрлаш борасида амалий таклифларни ўз ичига олган якуний ҳужжатни қабул қилдилар.

Оцените статью
Реферат Зона
Добавить комментарий