Кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент ташкилий асосларини такомиллаштириш хусусида
КИЧИК БИЗНЕС КОРХОНАЛАРИДА МОЛИЯВИЙ МЕНЕЖМЕНТ ТАШКИЛИЙ АСОСЛАРИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ХУСУСИДА
Хасан Нуманжанович Джамалов khasan. dj amalov@mail. ru
ТМИ
Аннотация: Маколада кичик бизнес молиясини бошкариш тизимининг хозирги замон хусусиятлари ва муаммолари корпоратив молия нуктаи-назаридан куриб чикилган. Ракобатли бозор иктисодиётига утиш жараёнларини тезлаштириш ва иктисодиётда хусусий секторни жадал ривожлантириш устуворлиги кичик бизнес молиясини бошкариш тизимини такомиллаштиришнинг концептуал асосларини яратишни талаб этади.
Калит сузлар: кичик бизнес, хусусий сектор, корпоратив молия, кичик бизнес молияси, молияни бошкариш, молиявий менежмент.
ON IMPROVING THE ORGANIZATIONAL FUNDAMENTALS OF
FINANCIAL MANAGEMENT IN SMALL BUSINESS ENTERPRISES
Hasan Numanjanovich Djamalov khasan. dj amalov@mail .ru
TFI
Abstract: The article discusses modern features and problems of financial management of small businesses from the point of view of corporate finance. Accelerating the transition to a competitive market economy and prioritizing the accelerated development of the private sector in the economy require the creation of a conceptual framework for improving the financial management system of small businesses.
Keywords: small business, private sector, corporate finance, small business finance, financial management, financial management.
Кириш.
Узбекистон Республикаси Президентининг 8 январь 2021 йилдаги №5614 -сонли Фармони асосида ишлаб чикилган “Узбекистон Республикасини 2030 йилга кадар ижтимоий-иктисодий комплекс ривожлантириш концепция”сида кичик бизнеснинг иктисодиётдаги тегишли урни ва ахамиятини таъминлашга алохида эътибор каратилган.
Маълумки, кулай инвестиция мухити ва жозибали инвестиция мухити яратишга, адолатли ракобатни ривожлантиришга, кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик жадал ривожланишини рагбатлантиришга катта эътибор берилмокда. Бундай ёндашув, биринчи навбатда, республикамиз иктисодиётида хусусий секторни жадал ривожлантириш устуворлиги билан изохланади.
Охирги 5 йилда курилган чора-тадбирлар туфайли Жахон банки ва “Бизнес юритиш” халкаро молия корпорацияси рейтингида Узбекистан жахоннинг 190 та мамлакати орасида 146-уриндан 76-уринга кутарилди.
Бугунги кунда мамлакат иктисодиётида хусусий сектор улушини кенгайтириш, ахолининг, энг аввало, ёшларнинг узини узи банд килишини ошириш, шунингдек, тадбиркорлик фаолиятидан тушадиган даромадларни ахоли даромадлари умумий тузилмасида 70 фоизгача ошириш кичик бизнесни ривожлантиришнинг асосий максади хисобланади.
Натижада 2030 йилда ЯИМда кичик бизнес улуши 70,1 фоизни (2021 йилда 59,4%), саноатда 54,3 фоизгачани (34,7%), инвестицияларда 52,3 фоизгачани (34,9%), экспортда 45,2 фоизгачани (26,5%) ташкил этади [1].
Мавзуга оид адабиётлар таулили
Х,озирги шароитда кишилик фаолиятининг мухим сохаларидан бири -ижтимоий-иктисодий тизимларни бошкаришдир. Илмий йуналиш ва амалий фаолият сифатида менежмент мохиятини бир-бири билан боглик бир канча фундаментал асослар ташкил этади.
Авваламбор, менежмент – бизнесни, корхонанинг ишбилармонлик фаолиятини бошкаришдир. Тадбиркорлик бозор иктисодиётининг асосий харакатлантирувчи кучи булганлиги учун бизнесни бошкаришнинг менежмент асослари бутун жамият учун мухим кадрият хисобланади.
Менежментнинг бош вазифаси куйилган максадларга эришиш учун кишилар кучи ва иштиёки хамда корхона имкониятларини жалб этишдан иборат.
Х,озирги кунда хужалик юритувчи субъектлар олдида хаётий тажриба томонидан куйилаётган “Бозорнинг каттик талабчан мухити корхона молиявий механизми амал килиш мантикига кандай узгаришлар киритмокда?”, “Мазкур янги мантик асосида корхона молиясини кандай бошкариш лозим?”, “Корхоналарда молиявий карорлар кабул килишнинг бозор мезонлари кандай?”, “Янги шароитларда корхона хаётий фаолиятининг узок ва киска муддатли режаларини кандай килиб мувофиклаштириш мумкин?” каби саволлар хозирги кунда узининг окилона ечимини кутаётган ута долзарб муаммолардир.
Умуман олганда, мазкур саволлар молиявий менежмент ташкилий асосларининг у ёки бу таркибий кисмига хосдир.
Х,озирги замон фанида молиявий менежмент тушунчасининг мохиятини тушунишда бир катор фикрлар билдирилаётир.
А^Ш ва Гарбий Европа иктисодчи-олимлари фикрича, “молиявий менежмент узининг бош максади сифатида акция курсини, акцияга тугри келувчи соф фойда микдорини, дивидент даражасини, хиссадорлар мулкини ва х.к. купайтиришни илгари сурувчи фирмалар молиясини бошкаришдир” [2, 38 б.].
В.А.Лялин ва П.В.Воробьевлар таъкидлашларича, “молиявий менежмент -корхона уз ва карз маблагларидан самаралирок фойдаланиши хамда энг кам таваккалчилик шароитида юкори фойда олишни таъминлашининг услублари, йуналишлари хакидаги фандир” [3, 5-б.]. Албатта, бундай ёндошувда изланиш предмети нисбатан кенг олинмокда. Бирок, хар иккала карашларда хам тизимлилик етишмайди ва бу холатда молиявий менежментнинг у ёки бу махсус фанлар (молиявий тахлил, молиявий хисоб ва хисобот, молиявий математика ва х.к.) урганиш объекти билан чалкаштирилишига йул куйилаётир.
Баъзи иктисодчилар молиявий менежмент тушунчасини максадли бошкарув тизими сифатида талкин этмокдалар.
Жумладан, И.Т.Балабанов фикрича, “молиявий менежмент – молиявий ресурслар харакати ва бу жараёнда хужалик юритувчи субъектлар уртасида вужудга келувчи молиявий муносабатларни бошкариш максадини ишлаб чикиш ва уларга молия дастаклари ёрдамида таъсир этиш жараёнини хусусиятлайди” [4, 18-б.].
Менежмент ва бозор академияси мухбир аъзоси, мазкур академия кошидаги молиявий менежмент институти директори Е.С.Стоянова тахрири остида чиккан “Молиявий менежмент: назария ва амалиёт” дарслигида таъкидланишича, “молиявий менежмент корхона уз олдига куйган максадига эришиш учун фойдаланадиган усулларнинг зарурий мажмуасидир. Бу ерда асосий нарса – бош максадга зид келмайдиган, унга эришишни таъминлайдиган усулларни танлай билиш ва куллай олишдадир [5, 13-б.].
Молиявий менежмент мохиятини бундай тушуниш юкоридаги карашлардаги каби аник изланиш предметини ифодаласада, унда молиявий менежмент жараёнининг ташкилий-иктисодий асослари етарлича ёритила олинмаган.
Иктисодий адабиётларни [2,3,4,5 ва х.к.] тахлил этиш ва ундаги гояларни тизимлаштириш молиявий менежментнинг уч асосий йуналишини ажратиб курсатиш имконини берди:
1.Окилона инвестицион карорлар кабул килиш (инвестицион лойихаларни, инвестициялаш йуналишларини бахолаш ва танлаш).
2.Окилона молиявий карорлар кабул килиш (молиявий ресурсларни шакллантириш ва инвестициялаш йуналишлари буйича таксимлаш).
3.Самарали молиявий назоратни таъминлаш (молиявий ресурсларни саклаш
ва купайтириш).
Молиявий менежментнинг хар кайси йуналишига тегишли функциялар мос келади: инвестицион карорларга – такрор ишлаб чикариш функцияси, молиявий карорларга – таксимот функцияси, молиявий назоратга – назорат функцияси.
Молиявий менежментнинг хар кайси йуналишини куйидаги умумий максадлар бирлаштиради: фойдани купайтириш; ишлаб чикариш жараёни билан боглик булган барча ахоли гурухлари эхтиёжларини кондириш; корхонада киска муддатли манфаатларнинг узок муддатдаги истикбол тараккиёти вазифаларига зид келмайдиган усишини таъминлаш.
Таулил ва натижалар
Узбекистонда фаолият юритаётган корхоналарда замонавий молиявий бошкарув услубиятини ташкил этиш ва такомиллаштиришга доир бир канча меъёрий-хукукий хужжатлар кабул килиниб, корхоналар фаолиятини ташкил этиш ва ривожлантириш, уларнинг инфратузилма ва бошка жихатларини камраб олувчи мустахкам хукукий асос яратилди. Бирок баркарор иктисодий ривожланишни таъминлашга хизмат килувчи акциядорлик жамиятларида молиявий менежмент тизимини ташкил этиш жараёнларини ижобий бахолаш кийин. Молиявий менежент тизимини такомиллаштириш оркали корхоналар молиявий ресурсларини бошкариш буйича оптимал карорлар кабул килиш, молиявий таъминотини мустахкамлашда замонавий инструментлардан кенг фойдаланиш, инвестицион карорлар кабул килиш, молиявий рискларни халкаро талаблар даражасида тугри бахолаш, инкирозга карши молиявий бошкарув стратегияларини жорий этиш каби долзарб вазифалар ижросини таъминлаш мумкин[6, 6-б.]. . Корхона фаолиятининг турли жабхалари унинг молиявий натижаларига тегишлича таъсир килади. Шунга кура корхона у ёки бу фаолият туридан фойда, бошкасидан зарар куриши мумкин. Бирок, шуни алохида таъкидлаш лозимки, корхонада молиявий менежментнинг туб максади корхона капитали бозор кийматининг усиб боришини таъминлашдан иборат. Шундай экан, кичик бизнес корхоналари молиявий бошкариш тизимини такомиллаштириш узаро боглик икки муаммони хал этишни талаб килади: биринчидан, корхона фаолияти турли сохалари ва булимларининг оператив-молиявий мустакиллиги хамда маъсулиятини ошириш; иккинчидан, хар кандай узгарувчан шароит ва омиллар таъсири натижасида хам умумий тарзда корхона молиявий натижаларининг яхшиланишига эришиш. Ушбу хар икки муаммони корхона молиясининг стратегик вазифалари нуктаи-назаридан куриб чикамиз.
Х,ар кандай корхона узининг ички таркибий тузилишига эга булади ва улар уртасида бошкарув, информацион ва технологик яхлитлик амал килади. Молиявий менежмент талаблари нуктаи-назаридан корхона молиявий таркибини фойда, харажатлар ва молиявий фаолиятни режалаштириш ва хисобга олиш
марказлари сифатидаги фаолиятини таъминлаш мухим ахамиятга эга.
Молиявий жавобгарлик марказлари (МЖМ)нинг шаклланиши корхонанинг барча бугимларида харажатларни режалаштириш ва хисобга олишни, даромадлар ва фойданинг хисоби ва махсулот (иш, хизмат)ларни истеъмолчиларга сотиш билан шугулланувчи булимларда ташкил этилиши заруриятини юклайди.
Корхона даромадлари ва харажатларини бюджетлаштириш (ДХ,Б) бухгалтерияда фойда ва зарарлар хисобининг юритилишидан хамда пул маблаглари харакати бюджети (ПМХ,Б)дан фарк килиб, бозор шароитида корхона молия режасининг энг ахамиятли булимларидан бири хисобланади. Ривожланган давлатлар илгор тажрибалари тасдиклашича, молиявий режанинг ушбу булими корхона молиявий менежери зиммасига купрок маъсулият юклайди хамда молиявий бошкаришнинг самаралирок воситаси хисобланади.
Корхонанинг ДХ,Б фойдани одатдаги режалаштириш ва бухгалтерия хисобида акс эттириш тизимидан куйидагиларга кура фаркланади:
1. Маълумотлар дан фойдаланувчилар таркибига кура: бухгалтерия хисоби ташки истеъмолчилар учун (солик инспекциялари, пенсия ва бошка жамгармалар, кредиторлар, аудиторлар ва хк.) хамда корхона таъсисчилари учун мулжалланган булса, ДХр эса – корхона менежерлари учун тузилади ва корхонанинг тижорат сири хисобланадй.
2. Курсаткичларнинг таркибига кура: бухгалтерия хисоботи ягона стандарт буйича тузилади. Корхона фойдаси улгуржи бахолар асосида хисобланади. ДХр эса корхона хисоб сиёсати асосида бизнес тури учун окилона хисобланган вариант буйича фойдани хисоблашга асосланади. Ушбу жараёнда корхоналар молиявий хаётида тез-тез учраб турадиган, бирок, меъёрий хужжатларда тула акс эттирилмаган холатлар, масалан, махсулот таннархидан паст бахоларда сотиш, бартер килиш, узаро хисоб-китоблар, товарларни сотиш учун кабул килиш, тонинг тизими ва хк. хам хисобга олинади.
3. Х,исобга олиш таркибига кура: одатдаги режалаштириш ва хисоб юритиш бутун корхона буйича амалга оширилса, ДХр эса – молиявий жавобгарлик марказлари – корхона булинмалари, инвестицион лойихалар, бозор сегментлари ва хк. буйича амалга оширилади. Бунда ДХрнинг корхона умумий фаолияти буйича мувофиклашуви, яъни умумкорхона харажатлари ва молиявий жавобгарлик марказларининг харажатлари номенклатураси корхонанинг молиявий сиёсати ва таркибига кура аникланади.
Маълумки, корхона молиявий хисоботларининг янги тизими улар фаолиятидаги турли операцияларни (ишлаб чикариш, савдо-харид ва воситачилик, кимматли когозлар юзасидан операциялар ва хк.) алохида хисобга олишни талаб этмокда. Шу муносабат билан, бизнинг фикримизча, хар бир
операция тури билан шугулланувчи булинмалар учун молиявий жавобгарлик марказ (МЖМ)лари ташкил этилиши максадга мувофик,булади. Шунга кура, хар бир МЖМ узининг тайёр махсулоти, хизмати билан чикади, яъни бизнеснинг узига хос турини ифодалайди. Бу эса корхона хар бир таркибий кисми ва фаолият йуналишлари буйича молиявий натижани хисоблаш имконини беради.
Шундай килиб, корхонанинг ДХ,Б хозирги замон молиявий режалаштириш тизимида мухим уринни эгаллайди ва амалдаги фойда ва зарарлар хисобини юритишдан фарк килади.
Кичик бизнес корхоналарида хар кайси булим ва сохалар уйгунлигини таъминловчи молиявий менежмент асосларини такомиллаштиришнинг мухим воситаларидан бири корхона молиясини молиявий сметалар ёрдамида бошкаришдир.
Молиявий сметалар гарб давлатларида корхонанинг барча фаолият турларини молиявий режалаштириш ва назорат килишнинг кенг таркалган воситаларидандир.
Молиявий смета корхонанинг маълум келгуси даврдаги ресурс имкониятлари ва бажарилиши лозим булган операцияларини киёсловчи молиявий тушунчалар оркали ёритилган тулик режасидир.
Молиявий смета шу маънода туликдирки, у кичик корхона фаолиятининг барча сохаларини камраб олади. Шунинг учун молиявий смета корхона булинмалари ёки айрим сохаларининг эмас, балки бутун корхонанинг режасидир. Бирок, шуни алохида таъкидлаш лозимки, амалиётда булим молиявий сметаси, реклама учун молиявий смета каби тушунчалар хам учраб туради. Бундай холатда, албатта, булим молиявий сметаси ва реклама учун молиявий сметани корхона умумий молия сметасининг таркибий кисмлари деб караш лозим. Умумий режани купинча корхонанинг асосий молия сметаси деб хам аталади, чунки бу режа бир бирини тулдирувчи кисмлардан иборат булади.
Молиявий сметанинг асосий вазифаси олинадиган даромадлар ва келгусида килинадиган харажатларни микдорий ифодалашдир. Корхонанинг келгусида оладиган даромадлари ва килиниши лозим булган харажатлари хакидаги маълумотлар тула ёритилиши керак. Корхона даромадлари алохида махсулот турлари ёки курсатиладиган хизмат турлари билан богланган булиши, корхона харажатлари эса мазкур даромадлар олинишини таъминловчи товар ва хизматлар билан мутаносиб булиши зарур. Бундан ташкари, кичик корхона учун оператив режаларни бажаришни таъминловчи ресурс имкониятларини хам олдиндан режалаштирилиши мухим ахамиятга эга. Молиявий ресурсларни режалаштириш асосан уз ичига кичик корхона фаолиятини таъминловчи турли хилдаги активларни (накд пул, моддий ишлаб чикариш запаслари, корхона мулки ва х к.) режалаштиришни ва бу активларни таъминловчи молиявий
манбаларни режалаштиришни уз ичига олади.
Шуни алохида таъкидлаш лозимки, кичик корхона молиявий сметаси корхона рахбарияти томонидан бош максад булмиш узок муддатли мукаммал фойда олишни таъминловчи бошкариш воситасидир. Бошка воситалар каби молиявий сметалар тегишли харажатларни талаб этади, тулик ва мустахкам тузилган молиявий сметалар, кушимча олинадиган фойда ёки тежалиши мумкин булган маблаглар микдорининг тахминан хакикатга якинлиги нуктаи-назаридан асосланган булиши лозим.
Молиявий смета тегишли мантикка эга булиши учун бюджет даври деб аталмиш маълум вакт билан аник белгиланиши керак. Корхонанинг барча фаолият сохаларини узида камраб олган тулик молиявий смета нисбатан киска муддатга, одатда бир йилга тузилади. Барча кисмлари буйича аниклаштирилган мазкур молиявий смета кутилаётган барча даромадлар ва харажатларни, хар бир даврда олиниши лозим булган туловлар ва бошка молиявий операцияларни уз ичига камраб олган булиши лозим. Хрзирги кунда кичик корхоналар фаолиятида молиявий сметаларни тузиш, уларнинг бажарилишини назорат килиш ва таъминлаш билан шугулланувчи махсус булим амал килмаётир. Албатта, кичик корхоналарда ходимлар чекланганлиги шароитида бу вазифаларни молиявий менежер ёки бош хисобчи бажариши максадга мувофикдир.
Бу сохада халкаро тажриба тасдикдаган маълум андозалар мавжуддирки, мазкур жараёнда уларни тугри тушуниб етиш ва уларга асосланиш хар кандай корхонага муваффакият калитини беради.
Булар каторига куйидагиларни киритиш мумкин: биринчидан, молиявий смета шундай тайёрланиши ва фойдаланиши лозимки, бунинг натижасида кичик корхона, умуман, узининг асосий максадларига эришсин. Албатта, корхонанинг молиявий сметаси, аввало, алохида булинмалар ва сохалар буйича маъсулиятли ходимларга узининг аник максадларига эришишларига имкон бериши лозим. Шунинг учун, молиявий смета шундай тузилишига эришиш мухимки, бунда алохида бупинмалар оркали бутун корхона умумий максадлари амалга ошиши таъминлансин; иккинчидан, молиявий смета кичик корхона барча булимлари ва умумий вазифаларни мантикан хамда самарали мувофиклаштириши лозим, чунки бир булимнинг фаолияти ва вазифалари бошка булимлар билан бевосита ёки билвосита богланган ва шунинг учун молиявий сметани тузишда иштирок этувчи ходим барча булим ва уларнинг вазифаларини хисобга олиши мухимдир; учинчидан, молиявий смета улардан фойдаланувчилар учун тушунарли, асосланган ва вазифалари атрофлича аник, белгиланган булиши керак. Молиявий сметани тузаётган молиявий менежер ва бошка тегишли ходимлар бу масалага ута жиддий ёндашувлари, мавжуд имкониятларни тугри бахолай билишлари, камчиликларни уз вактида бартараф эта олишлари мухимдирки, акс
холда бу сохадаги уринишлар сузсиз тарзда салбий максадларга олиб келади. Агар молиявий смета назоратнинг самарали воситаси хисобланса хамда стратегик режалаштиришнинг асоси булса, уни хисобот даври хамда келгуси давр нуктаи-назардан мутассил тарзда кузатиб бориш, имкониятларнинг кайта бахоланиши асосида тегишли оператив узгаришлар киритиб бориш лозимдир. Молиявий смета тахлилини даврий хисоботларни тайёрлаш хамда хакикатда бажарилган ва келгуси давр режаларини кайта бахолаш учун молиявий смета тузиш юзасидан махсус комиссия йигилишини утказиш ёрдамида амалга оши -риш зарурдир.
Одатда бундай ссуда карзлари тижорат банкларига нисбатан тадбиркорлар учун катта эркинлик яратади ва молиявий кийинчилик ва корхоналар уртасида тулов интизомининг бузилаётганлиги шароитида мухим манба хисобланади.
Бозор иктисодиёти шароитида молиявий менежмент амал килишининг самарадорлиги купрок бошкариш объекти холатига таъсир этувчи ташки ва ички шароитлар узгаришига булган муносабатга боглик. Шунинг учун корхонада молиявий менежмент бошкариш усуллари, услублари ва йулларига асосланмоги, руй бериши мумкин булган холатни олдиндан кура билиши ва унга тегишли чораларни амалга ошириш имконига эга булиши лозим. Бозор мухитининг узгарувчанлиги ва жумбоклилигининг юкори даражаси, унинг узгари шла рига оператив тарзда мослаша рлишнинг зарурлиги бошкарув фаолиятига юкори талаблар куяди.
Молиявий менежментнинг хар кандай концепциясини корхона молиясини бошкарув тизимининг илмий асосланган тартиб-коидалари йигиндиси сифатида изохлаш мумкин. Бундай тартиб-коидаларни бирлаштирувчи асос молиявий менежмент олдига куйилаётган максад хисобланади. Шунинг учун молиявий концепциялар молияни бошкариш максадидан келиб чикиб куриб чикилади. Бу сохадаги чукур тадкикотлар В.В.Ковалев ишларида амалга оширилган.
Молиявий менежментнинг илгор, хозирги кунда хам долзарб ахамиятга эга булган концепцияларига куйидагиларни киритиш мумкин (1-жадвал).
1-жадвал1
Молиявий менежмент концепциялари, уларнинг максадлари ва тавсифи
Т/р Концепциянинг номи Молияни бошкаришнинг асосий максади
1. Молиявий активлар даромадлилигини бахолаш моделини шаклланиши Инвестицион портфель самарадорлигини максималлаштириш (бунга даромадни имкон кадар купайтириш ва рискни камайтириш оркали эришилади)
2. Капитал оптимал таркиби концепцияси Молиялаштириш манбалари самарадорликлари ва улардан фойдаланиш йуналишларининг узаро нисбатини мукаммалаштириш
хКовалев В.В. Введение в финансовый менеджмент.Учебник для вузов. 5-изд. М.: Финансы и статистика, 2021, с. 214-246.
3. Молиявий холат тахлили кон-цепцияси Хужалик юритувчи субъект молиявий холатини хусусиятловчи асосий нисбатларни тегишли да-ражада ушлаб туриш
4. Харажатларни мукаммал бошкариш концепцияси Харажатлар асосланганлиги ва самарадорлигини ошириш
1-жадвалда келтирилган концепцияларнинг хар кайсиси корхона молиясини бошкаришнинг алохида йуналишларини хусусиятлайди, шунинг учун хам корхонада бир вактнинг узида молиявий фаолиятнинг хар кайси йуналишига оид бир канча концепциялар куйилиши лозим.
Молияни бошкариш назариётчилари таъкидлашларича, юкорида келтирилган концепциялар тараккиёти ва синтези молиявий менеджментнинг мустакил илмий йуналиш сифатида ажралиб чикишига имкон беради. Кичик бизнес корхоналари иктисодий тараккиётининг хозирги замон холати молияни бошкаришнинг турли йуналишларини камраб олувчи интеграцион концепцияларни курсатмокда.
Моливий менежментнинг мана шундай интеграцион концепциясига мисол тарикасида “Фирма кадриятини максималлаштириш назарияси (Wealth Maximization ТЬеогу)”ни келтириш мумкин. Мазкур назария асосчилари шундан келиб чикадиларки, молиявий хусусиятдаги кабул килинаётган карорлар самарадорлигининг умумлашган мезони сифатида куйидаги шартларга жавоб бера оладиган курсаткичдан фойдаланиш лозим: корхона эгалари даромадларини прогнозлаштиришга асосланиши; хар томонлама асосланиб берилган, аник ва тушунарли булиши; бошкарув карорларини кабул килишнинг барча жабхалари учун куллай олиниши.
Мазкур концепция доирасида корхона уз капитали, аникроги – корхона акциялари бозор бахосини ошириш мезонларига купрок мос келувчи карорлар кабул килинади. Молияни бошкаришнинг ушбу максадига эришиши учун у куйидаги асосий йуналишлари буйича олиб борилиши керак: инвестицион сиёсат; молиялаш манбаларини бошкариш; дивиденд сиёсати.
Шуни таъкидлаш жоизки, корхона киймати (кадрияти)ни максималлаштириш назарияси асосан корпоратив бошкарувда кулланилмокда. Ушбу концепцияни кичик корхоналар томонидан куллашда асосий максадни саклаган холда молияни бошкаришнинг йуналишларини купрок куйидагиларга каратиш лозим: молиялаштиришнинг манбаларини бошкариш; харажатларни мукаммаллаштириш; корхона молиявий холатининг оптимал даражаси мониторинги ва уни ушлаб туриш.
Корхоналарда молиявий менежмент асослари амалдаги молия механизмининг мантикига ва узига хос хусусиятларига бевосита боглик булади. Шу нуктаи-назардан кичик бизнес молия механизми тараккиётининг хозирги холатини тахлил этиш ва уни такомиллаштириш истикболларини курсатиб
WWW.OPENSCIENCE.uz 444 | МЕ^^Д
бериш ута долзарб ахамиятга эга.
Юкоридагиларни умумлаштирган холда, биз тараккий этган давлатлар тажрибаларини тахлил этиш ва кичик бизнес тараккиётининг хозирги холатини хамда уни рагбатлантириш тугрисидаги хукумат дастуридаги ривожланиш истикболи стратегик йуналишларини хисобга олган холда Узбекистон Республикаси кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш стратегияси Концепциясининг махсус моделини ишлаб чикишга харакат килдик2(2-жадвал).
2-жадвал.
Узбекистон Республикаси кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент ташкилий асослари (КБКММТА)ни такомиллаштириш Концепциясининг
модели*
1. Узбекистон 2. КБК ММТАни 3. КБК ММТАни 4. Узбекистон
Республикасида КБК такомиллаштириш такомиллаштиришнинг Республикаси КБК
ММТА стратегиясининг бош максади ва стратегик ММТА ни
ривожланишининг умумий ва узига хос вазифалари такомиллаштириш
хозирги замон омиллари тизими бош максадига эри-
даражаси шиш ва стратегик вазифаларни хал этиш шакллари
1.Узбекистон Умумий Бош максад: 1. Кичик бизнес
Республикасида кичик омиллар: Кичик бизнес юксак тизимида барча мулк
бизнес 1. Узбекистон тараккиёти таъминланган шаклларининг тенг
тараккиётининг Республикасининг ривожланган хорижий хукуклилигини
бошлангич боскичи мустакилликка давлатлардаги молиявий таъминлаш ва
билан белгиланувчи эришиши билан собик менежмент ташкилий кафолатлаш.
молия-кредит Иттифок давридаги асосларини яратиш 2. Мулкни давлат
механизми молия-кредит даражасига эришиш. тасарруфидан
тараккиётининг механизмидаги Стратегик вазифалар: чикариш ва хусу-
эндигина узгаришлар. 1. Кичик бизнес сийлаштириш
шаклланаётганлиги. 2. Бозор тизимининг бир меъёрда жараёнидан кичик
2.Мамлакатда кичик муносабатларига мунтазам бизнес
бизнес ва хусусий утиш даври билан ривожланишини таъмин- тараккиётининг
тадбиркорлик хукукий белгиланувчи лаш. мухим манбаи си-
асосларининг умумиктисодий 2. Кичик бизнес ишлаб фатида фойдаланиш.
яратилиши. муаммоларнинг чикариш фондлари ва 3. Ривожланишнинг
З.КБни куллаб- кескинлашуви. инвестицияларини такрор дастлабки боскичида
кувватлаш давлат 3. Молия-кредит ишлаб чикариш ва кичик бизнес
дастурининг кабул тизимидаги технологик таркибини корхоналарига
килиниши. ислохотларнинг яхшилаш, фойданинг бу имтиёзли молия-
4. Капитал умумий боришидаги максадларда кредит мухитини
хажмида уз маблаглар хусусиятлар. ишлатилишини хар яратиш.
2Молиявий менежментнинг мухим масалаларидан булмиш молиявий тахлил, стратегик режалаштириш ва тахминлаштириш масалалари, молиявий тараккиётни такомиллаштириш концепциясини ишлаб чикишнинг илгор намуналари и.ф.д. проф. О.О.Олимжонов, и.ф.д. проф. Т.С.Маликов, и.ф.д. А.Жураевларнинг ишларида келтирилган.
улушининг пастлиги, уз 4. Мулкнинг давлат томонлама 4. Кичик бизнес
маблаглари хисобига тасарруфидан куллаб- тараккиёти учун
ишлаб чикаришнинг чикарилиши ва кувватлаш ва замин яратувчи
юкори техник, тех- хусусийлаштириш рагбатлантириш. бозор
нологик даражасини ахамиятининг усиши. 3. Корхона инновацион инфратузилмасини
таъминлай олиш 5. Хусусий мулк фаолиятини шакллантириш.
имкониятларининг хукукий рагбатлантириш. 5. Кичик бизнес
йуклиги. асосларининг 4. Ракобатбардош ва корхоналарининг
5. Кушимча тарзда яратилиши. жахон бозоридаги кимматли когозлар
ташки молиялаштириш 6. Бозор талабларга жавоб бозоридаги, фонд
манбаларига булган инфратузилмасини берувчи махсулотлар биржаларидаги фаол
доимий эхтиёжнинг яратиш ахамиятининг яратувчи ишлаб чикариш иштирокини
мавжудлиги. усиши. турларига нисбатан таъминлаш.
6. Ташки 7. Ахолини ижтимоий имтиёзли шартларда 6. Кичик бизнес
молиялаштириш химоя-лаш муаммоси инвестициялар жалб тараккиётининг
манбаларида тижорат ахамиятининг этиш. мухим дастурларини
банклари кредитлари кучайиши. 5. Кичик бизнес бажаришда давлат
билан бир каторда Узига хос омиллар: таракиётида мухим хисобидан имтиёзли
давлат махсус Кичик бизнес молия- ахамиятга эга булган дав- кредитлаштиришни
фондлари оркали узок, кредит механизми лат молия- кредит янада кенгайтириш.
муддатли, максадли, ривожланишининг сиёсатидаги 7. Бозор иктисодиёти
имтиёзли хозирги замон нобаркарорлик ва тез талаблари асосида
кредитларнинг даражасини ва узгарувчанлик давлатнинг молия-
берилиши ва улар камчиликларини холатларини бартараф кредит сиёсатини
улушининг усиб хусусиятловчи этиш ва ривожланган ислох килиш ва
бориши. омиллар (1- булимга давлатлар даражасига такомиллаштириш.
7. Кредит ресурслари каранг). эришиш. 8. Кичик бизнес
бозоридаги 6. Узбекистон фаолиятида дав-
номутаносиблик ва Республикасида латнинг мукаммал,
ракобат мухитини тулаконли молиявий баркарор солик ва
яратилмаганлиги ресурслар бозорини фоиз
окибатида кичик шакллантириш учун сиёсатини юритиш.
бизнесни иктисодий-хукукий 9. Кичик бизнесни
молиялаштиришда заминлар яратиш ва унда соликка тортиш да
тижорат банклари кичик бизнес корхонала- кулланиладиган
бераётган кредитлар рининг фаол иштирокини имтиёзлар тизимида
улушининг пасайиши. хамда етакчи давлатлар табакаланган холда
8. Кичик бизнес солик молиявий инвестициялар ёндашув ва
механизмидаги бозорида амал килувчи имтиёзларнинг
объектив ва субъектив барча воситалардан кенг рагбатлантириш
зиддиятлар: фойдаланишни вазифаси амал
а)амалдаги солик таъминлаш. килишини
конунчилиги хамда 7. КБК ММТА юзасидан кучайтириш.
«Кичик бизнес ва ривожланган хорижий 10. Кичик бизнес
хусусий тадбиркорлик давлатлар тажрибаларини солик механизмида
тараккиётини танкидий узлаштириш. бозор иктисодиётига
рагбатлантириш 8. Иктисодиёт утиш даври учун
тугрисида»ги конунда модернизацияси хусусиятли булган
кичик бизнес шароитида корхоналар кенг солик базаси ва
корхоналарига англанган меъёрдаги
www.openscience.uz 446
дастлабки йилларда фаолиятини тартибга со- солик ставкаларидан
таътил бериш хакида лишнинг маъмурий ва фойдаланиш
турли фикрлар иктисодий усулларидан тамойилининг амал
берилган; мукамал фойдаланиш. килишини таъмин-
б) жойларда солик 9. КБ корхоналарининг лаш.
имтиёзларидан иктисодий тизимнинг 11. Кичик бизнесга
фойдаланиш тенг хукукли аъзолари имтиёзли кредитлар
резервлари ва сама- сифатидаги фаолиятини бериш амалиётида
радорлигининг алохида белгиловчи хукукий, ракобат мухитини
хисоби юритилмаётир; иктисодий, инвестицион кучайтириш, «Бизнес
в) солик механизми шароитларнинг амал Фонд»ига
купрок фискал сиёсатга килишини таъминлаш. ракобатдош булган
мойилрокдир, унинг молиявий фондларни
асосида «паст» фоиз купайтириш,
ставкалари га тижорат
асосланган кенг солик банкларининг
базасини юкоридаги махсус
шакллантириш эмас, фондларга
балки чекланган ракобатдош була
имтиёзлар билан олишини таъминлаш
умумий тарзда юкори учун Марказий
фоиз ставкаларини Банкнинг тижорат
куллаш ётади; банклари билан
9.Тижорат банклари булган фоиз
кредит сиёсатини
операцияларидаги мукобиллаштириш.
муаммолар, уларни 12. Имтиёзли
хисоб-китоб хиз- кредитлар олиш,
матларига туловлар улардан самарали
жорий этишни зарур фойдаланиш
килиб куйди. Албатта, жараёнида
ривожланган давлат- корхоналар олдида
ларда бундай хизмат турган объектив ва
тури пуллик, лекин субъектив
бизда кичик бизнесга тусикларни бартараф
курсатилаётган хисоб- этиш, бу сохадаги
китоб хизмати эса хужжатлаштириш
замон талабидан анча жараёнини имкон
оркададир. борича енгиллаш
10. Банк тизими тириш.
тараккиёти 13. Чет эл инвести-
даражасидан келиб цияларидан кенг
чиккан холда кичик фойдаланишнинг
бизнесга хозирги замон иктисодий, хукукий
кредит шаклларини ва мулкий
таклиф этиш учун кафолатларини
тижорат яратиш ва химоя
банклари этиш.
имкониятларининг
чекланганлиги (лизинг,
www.openscience.uz 447
факторинг, овердрафт, аваль, ипоте13А кредити ва х.к). 11. Молия-кредит сиёсати фондларнинг худудий, тармок, такрор ишлаб чикариш ва технологик таркибидаги номутаносиблик ва камчиликларни хал этиш учун етарлича имкон бермаслиги.
*Муаллиф ишланмаси.
Шуни алохида таъкидлаш лозимки, биз таклиф этаётган молиявий менежмент ташкилий асосларини такомиллаштириш концепцияси модели асосига, аввало, иктисодиёт трансформацияси ва иктисодиёт эркинлашуви шароитидаги чукур узгартишлар куйилган. Дархакикат, Узбекистон Республикаси Президенти Ш.Мирзиёев таъбири билан айтганда, «Сунгги 4 йилда иктисодиётимизнинг барча жабхаларига бозор механизмларини жорий этиш борасида жиддий кадамлар ташланди. Эндиги вазифа – чукур таркибий ислохотлар оркали узок муддатли баркарор усишнинг пойдеворини яратишдан иборат. Иктисодиётимизда эришилган натижалар негизида, аввало, мамлакатни модернизация килишнинг пухта уйланган модели ва узок муддатга мулжалланган дастурини боскичма-боскич амалга ошириш буйича олиб борилаётган тизимли, изчил ва катьий харакатлар турганини кузатиш кийин эмас».3 Айнан мана шу ислохотлар умумдавлат молияси ва корхоналар молиясини аник, чегаралаш имконини беради.
Маълумки, хозирги глобаллашув шароитида миллий иктисодиётнинг жахон хужалигига интеграциялашуви жараёни кучайиб бориши, иктисодиётнинг очиклик даражаси юкори булган хар бир мамлакат кесимида амалга оширилаёган иктисодий сиёсатнинг стратегик йуналишларини мустакил белгилаш имкониятларини чегаралаб куймокда. Бу, уз навбатида, молия тизими тараккиётидаги фундаментал ва циклик тавсифдаги муаммоларда яккол намоён булмокда. Чунки молиявий окимлар байнаминалашуви ахамиятининг кучайиши турли мамлакатлар миллий иктисодиёти негизида шаклланган ва узаро фарк килувчи миллий молия тизимининг узаро конвергенцияси таъсирида маълум бир векторда тараккий этиб келмокда.
Глобал молиявий-иктисодий инкироз молиянинг фан сифатидаги тараккиёти учун фундаментал ахамият касб этиб, замонавий иктисодий
3 Узбекистон Республикаси Президентининг 29 декабрь 2020 йилдаги Олий Мажлисга Мурожаатномаси.
www.OPENSCIENCE.uz 448 I ^^
макондаги трансформацион жараёнларида унинг роли, молия тизимининг узига хос равишдаги «архитектураси»ни назарий ва амалий жихатдан уйгунлашган холда тадкик килишни такозо этмокда[7, 12-б.].
Х,озирги кунда молиявий менежмент ташкилий асосларини такомиллаштириш концепцияси иктисодий полиформизм ва турли мулк шакллари шароитида давлатнинг конуний асосларидаги тартибга солиш вазифалари сакланган холдаги давлат ва корхоналар молиявий бюджетининг алохидалашуви, мустакил юритилишига асосланади.
Кичик бизес корхоналарида молиявий менежмент ташкилий асосларини такомиллаштириш концепцияси зарурий шартлари сифатида куйидагиларни ажратиб курсатиш лозим: хусусий мулк асосидаги тадбиркорлик фаолиятининг кенг тарраккиёти; ишлаб чикариш ва ижтимоий тарккиётнинг уз-узини молиялаштириш асосида ташкил этилиши; бахо шаклланишининг бозор тизими амал килиши; товар, мехнат ва молия бозорларининг тараккиёти; бозор конунчилиги тизимининг амал килиши.
Концепциянинг ташкилий тузилиши турт булимдан иборат. Биринчи булимда Узбекистон Республикаси кичик корхоналарида молиявий менежмент асослари ривожланиш даражасининг умумий тавсифи ёритилган. Иккинчи булимда эса кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш стратегиясининг умумий ва узига хос омиллари тизими тахлил этилган.
Кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш концепцияси моделини ишлаб чикиш асосига куйидаги кетма-кетликка риоя килиш шарти куйилган. Дастлаб мамлакат кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асослари ривожланишининг хозирги замон даражаси, унинг хусусиятлари ва камчиликлари тахлил этилади. Кейинги боскичда (учинчи булим) уни такомиллаштиришнинг бош максади ва унга мувофик, стратегик вазифалар аникланади. Бош максадни аниклаш концепция молелини ишлаб чикишдаги ута мураккаб масалалардан булиб, бу нарса стратегик вазифалар кулами ва уларни амалга ошириш шаклларини белгилайди. Бош максад кичик бизнес юксак ривожланган давлатларда молиявий менежмент тараккиёти даражасига эришишни таьминламоги зарур. Шу билан бир вактда у мамлакатда кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини хусусиятловчи ички ва ташки омиллар мажмуини хамда объектив холатни хисобга олмоги лозим (биринчи ва иккинчи булимлар).
Кичик бизнеснинг юксак даражада ривожланишига эришилган А^Ш, Япония, Олмония, Италия, Франция каби давлатларда кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини шакллантириш, албатта, маьлум вакт талаб этган. Бозор иктисодиётига утиш шароитида эндигина
шакллана бошлаган кичик бизнес тараккиёти учун уларда молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш стратегиясида бош максадни аниклаш ихтиёрий вазифа ёки маълум тараккиёт келажагини аниклашгина эмас, балки унинг хозирги холати ва тегишли омиллар таъсирини хисобга олган холдаги истикболли максадни белгилашдир. Юкоридаги келтирилган давлатларда шундай стратегик максадлар 1950-1960 йилларда куйилган эди ва бу максадларга улар 15-20 йил ичида эришдилар.
Шунга мувофик,Узбекистон Республикасида 15-20 йил ичида кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштиришнинг бош максади сифатида ривожланган давлатлар даражасига эришиш майдонга чикади.
Белгиланган максадга мувофик куйидаги асосий стратегик вазифаларни хал этиш лозим (учинчи булим):
1. Кичик бизнес тизимининг бир меъёрда мунтазам ривожланишини таъминлаш.
2. Кичик бизнес ишлаб чикариш фондлари ва инвестицияларни такрор ишлаб чикариш хамда технологик таркибини яхшилаш, фойданинг бу максадларга ишлатилишини хар томонлама куллаб-кувватлаш ва рагбатлантириш.
3. Корхона инновацион фаолиятини рагбатлантириш.
4. Ракобатбардош ва жахон бозоридаги талабга жавоб берувчи махсулотлар яратувчи ишлаб чикариш турларига нисбатан имтиёзли шартларда инвестициялар жалб этиш.
5. Кичик бизнес тараккиётида мухим ахамиятга эга булган давлат молия-кредит сиёсатидаги нобаркарорлик ва тез узгарувчанлик холатларини бартараф этиш ва ривожланган давлатлар даражасига эришиш.
6. Узбекистон Республикасида тулаконли молиявий ресурслар бозорини шакллантириш учун иктисодий, хукукий заминлар яратиш ва унда кичик бизнес корхоналарининг фаол иштирокини хамда илгор давлатлардаги каби инвестиция бозорида амал килувчи барча объектлардан кенг фойдаланишни таъминлаш.
7. Кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини ташкил этиш буйича ривожланган хорижий давлатлар тажрибаларини танкидий узлаштириш.
8. Бозор иктисодиётига утиш шароитида корхоналар фаолиятини тартибга солишнинг маъмурий ва иктисодий усулларидан мукаммал фойдаланиш.
9. Кичик бизнес корхоналарининг иктисодий тизим тенг хукукли аъзолари сифатидаги фаолиятини белгиловчи хукукий, иктисодий, инвестицион шароитларнинг амал килинишини таъминлаш.
Узбекистон Республикаси кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш концепцияси моделини ишлаб
чикишдаги якунловчи боскич бош максадга эришиш буйича стратегик вазифаларни хал этиш шаклларини ифодалаш билан хусусиятланади.
Концепция туртинчи булимининг дастлабки бандлари барча Х,амдустлик мамлакатлари учун мажбурийдир, бирок, кейинги бандлари Узбекистон Республикасида хусусий секторни ривожлантириш учун чекловларни бартараф этиш, кулай ракобатли тадбиркорлик мухитини шакллантириш ва кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини ташкил этишдаги хусусиятлардан келиб чикади.
Умуман олганда, Убекистон Республикаси кичик бизнес корхоналарида молиявий менежмент асосларини такомиллаштириш Концепциясининг мазкур ишимизда ишлаб чикилган модели хозирги шароитда муваффакиятли фойдаланилиши мумкин.
Мазкур моделда белгиланган вазифалар муваффакиятли бажарилишининг таьминланишида давлат томонидан мукаммал, баркарор солик ва фоиз сиёсатининг юритилиши, чет эл инвестицияларидан кенг фойдаланишнинг хукукий, иктисодий ва мулкий кафолотларини яратиш ва химоя этиш каби заминлар мухим ахамият касб этади.
Хулоса ва таклифлар
1. Корхона молиясини самарали бошкаришнинг усуллари ва услублари йигиндиси сифатида олиб каралаётган молиявий менежмент белгиланган максадларга эришиш учун катор асосий аналитик куролларга эга. Унинг асосий вазифаси сифатида молиявий мукаммаллаштириш, яьни молиявий ресурларни бошкаришнинг кулай йулини танлаш, корхона иктисодини мустахкамлашнинг самарали услубларини куллаш, корхона кийматининг усиши ва молиявий холатини кучайтириш учун турли имкониятлардан фойдалана олиш кабиларни ажратиб курсатиш лозим.
2. Молиявий менежмент умумиктисодий асосларининг кичик бизнес корхоналарида кулланилиши узига хос хусусиятларни хисобга олишни хамда бу жараёндаги хозирги замон муаммоларини тахлил этишни талаб этади.
3. Корхона молиявий менежерлари корхона ресурсларини бошкариш буйича барча мухим карорларни икки нуктаи-назардан караб чикишларини таклиф этиш мумкин: биринчидан, мазкур карорларнинг корхона иктисодий холатига кандай таьсир курсатишини тахлил этиш; иккинчидан, корхона таьсисчиларнинг бундай карорларга булган муносабатини урганиш. Бирок, хар кандай холатда хам корхона менежерлари уз фаолиятида «хар кандай молиявий ечим корхона рейтингини оширишга имкон бериши лозим» деган шартга катъий риоя килишлари мухим ахамиятга эга. Айнан мана шунда молиявий менежментнинг асл мохияти ва ахамияти намоён булади.
Фойдаланилган адабиётлар
1. Узбекистан Республикаси Президентининг 8 январь 2021 йилдаги .№5614-сонли Фармони “Узбекистан Республикасини 2030 йилга кддар ижтимоий-иктисодий комплекс ривожлантириш концепция”си.
2. Колб Р.В. Родригес Р.Дж. Финансовый менеджмент: Учебник. / Пер. 2- го англ. изд. – М: Финпресс, 2001. – 496 с.
3. Лялин В.А., Воробьев П.В. Финансовый менеджмент: Уч. пос. / 3-е изд. -СПб.: Изд.СПбГУ, 2004. – 297 с.
4. Балабанов И. Т. Основы финансового менеджмента: Уч. пос. 4-е изд. – М.: ФиС, 2021. – 478 с.
5. Финансовый менеджмент: теория и практика. Учебник под ред.Е.С.Стояновой. 5-изд. М.: Перспектива, 2021. – 678с.)
6. Хдмдамов О.Н. Корхоналарда молиявий менежмент тизимини такомиллаштириш// Иктисодиёт фанлари буйича фалсафа доктори (PhD) илмий дар.учун дисс.автореферати. Т.: 2021. -58б.
7. Карлибаева Р. Х. Акциядорлик жамиятларида молиявий менежмент тизимини самарали ташкил этиш йуллари// И.ф.д. (DSc) илмий дар.учун дисс.автореферати. Т.: 2021. -68б.
8.Djamalov Kh.N. Role and functions of the estimation of the business in the system of financial management// Public finance// Paris, 2021 year may, 22-28 p.
9. Djamalov Kh.N. Contract mechanism of the economic interaction of the state and business // Corporate finance// Turin, 2021 year june, 14-17 p.
10. Джамалов Х.Н. Роль и функции оценки бизнеса в системе финансового менеджмента//”Трансформация экономических отношений в условиях преодоления последствий глобального финансого-экономического кризиса”. Материалы Международной научно-практической конференции. Москва-2021, с.137-138
11. Джамалов Х.Н. К вопросу методов оценки финансовой устойчивости предприятий малого бизнеса и её факторов// Международный научный журнал «Учёный XXI века» № 3-2 (62), март 2020 г. С.50-59
References
1. Decree of the President of the Republic of Uzbekistan No. 5614 of January 8, 2021 “Concept of socio-economic development of the Republic of Uzbekistan until 2030.”
2. Kolb R.V. Rodriguez R.Dj. Financial management: Textbook. / Per. 2- go angl. izd. – M: Finpress, 2001. – 496 p.
3. Lyalin V.A., Vorobev P.V. Financial management: Uch. pos. / 3-e izd. – SPb .: Izd.SPbGU, 2004. – 297 p.
4. Balabanov I. T. Fundamentals of financial management: Uch. pos. 4th ed. – M .: FiS, 2021. – 478 p.
5. Financial management: theory and practice. Textbook under red.E.S.Stoyanovoy. 5-izd. M .: Perspek-tiva, 2021. – 678p.)
6. Hamdamov O.N. Improving the system of financial management in enterprises // Dissertation for the degree of Doctor of Philosophy (PhD) in Economics. T .: 2021. -58 p.
7. Karlibaeva R. X. Ways to effectively organize the financial management system in joint stock companies // I.f.d. (DSc) dissertation abstract for scientific dissertation. T .: 2021. -68 p.
8. Djamalov Kh.N. Role and functions of the estimation of the business in the system of financial management// Public finance// Paris, 2021 year may, 22-28 p.
9. Djamalov Kh.N. Contract mechanism of the economic interaction of the state and business // Corporate finance// Turin, 2021 year june, 14-17 p.
10. Dzhamalov Kh.N. The role and functions of business assessment in the financial management system // “Transformation of economic relations in the context of overcoming the consequences of the global financial and economic crisis.” Materials of the International Scientific and Practical Conference. Moscow-2021, p. 137-138
11. Dzhamalov Kh.N. On the question of methods for assessing the financial stability of small businesses and its factors // International scientific journal “Scientist of the XXI century” No. 3-2 (62), March 2020, pp. 50-59






