Метрология | Стандарттау метрология және сәйкестікті растау жұмыстары

Соңғы уақытта экологиялық ақуалдар, қоршаған ортаны қорғау проблемалары өте маңызды мәселеге айналып отыр. Экологиялық проблемалар әлемдік қауымдастықтар үшін де негізгі орынды иеленуде, оның бір бөлігі Киот хаттамасын дайындауда келтірілген, яғни барлық қол қойған елдер өндірістік газдардың шығуын 8%-ға төмендетуді жоспарлауды көздеп отыр. Көптеген елдердің заңдарында атмосфераға электромагниттік сәулелердің, шулардың, газдардың шығу деңгейі қатаң шектеледі.

Бұлардың барлығы стандарттау саласында байқалуда, әсіресе, олардың көп бөлігі экология мен табиғатты қорғауға арналған.

Тек Еуропа елдерінде экология саласында 90-нан аса директивтер қабылданған. Бұл директивтердің бағыттарына:

1. Еуропалық Одақтың (ЕО) басты саясаты бойынша – өнеркәсіптерде ластануды бақылау құндылығын бағалау әдістері, табиғатқа тиетін өнеркәсіптік жобалардың әсерін бағалау;

2. Су бойынша – өзендерді, теңіздерді, көлдерді және басқа су ұңғымала-рын ластанудан қорғау, ауыз су сапасы және өндіріс қалдықтарын су ұңғымаларына тастау мәселелері, су флоралары мен фауналарын қорғау бойынша іс-шаралар;

3. Ауа мен өндірістік тәуекелділіктерде – кейбір заттардың қолданылуын шектеу, ауа бассейнінің тазалығын қорғау, ауадағы зиянды заттардың нормаларын анықтау;

4. Өндіріс қалдықтары бойынша –қолданылған суларды тазалау, қоқыс-тарды жою, қауіпті заттарды тасымалдау және оларды сақтау;

5. Шу бойынша – тұрмыстық құралдардың, транспорт құрылғыларының, өндірістік қондырғылардың шу деңгейін қалыпқа келтіру жатады.

ЕО-да бұйымның (қызметтің) экологиялық қауіпсіздігінің белгісі енгізілген. Ол тұтынушыны бұйымның экологиялық қауіпсіздігі туралы ақпараттандырады. Белгі қолдануға қауіпсіз, бірақ рұқсат етілген дозадағы қауіпті заттар болуы мүмкін дәрілерге, сусындарға және азық–түлік тағамдарына қойылмайды. Экологиялық стандарттауда маңызды орынды ИСО алады. 1993 жылы оның құрылымында «экологиялық басқару» техникалық комитеті құрылды.

Оның жұмысының нәтижесінде қоршаған ортаны қорғау бойынша талаптардан тұратын ИСО 14000 сериялы халықаралық стандарттар қабылданды.

Соңғы нұсқадағы негізге алынатын стандарттар ИСО 14001:2004 «Қоршаған ортаны басқару жүйесі. Қолданылуы бойынша талаптар және нұсқаулар» және ИСО 14004:2004 стандарты «Қоршаған ортаны басқару жүйесі. Пайдалануды қамтамасыз ететін қағидалар, жүйелер және құрылғылар бойынша жалпы жетекшілік нұсқаулар». Экологиялық басқару жүйесі қоршаған орта жағдайының үзіліссіз жақсаруын қарастырады. Экологиялық басқару жүйесін енгізу бірнеше кезеңдерден тұрады:

1. Ұжымдар саясатын құру –қоршаған орта жағдайының жалпы көрсеткіштеріне қатысты қызметтерінің қағидалары мен бағыттары туралы өтініш білдіру. Қағидалар қоршаған ортаны қорғау саласында ұжымдардың әрекеттері және анықталған тапсырмалары мен мақсаттарын жүзеге асыру үшін анықталған шекті қарастыруы тиіс. Өтінішке қажетті қағидалар мен бағыттар, ұжымдық міндеттемелер, қызығушылық танытқан жақтарға байланысты жан-жақты жақсару, мониторинг, құжаттандыру мен бірлесушілік қырлары кіреді. Экологиялық бағыттағы саясат айқын (ашық) болуы тиіс. Қағидалар мен мақсаттар орнықтырылған өтініш фирманың бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату және қоғамға таныстыру мақсатында ашық түрде басылымға шығарылады. Бұл кезең «Біз қай жаққа жеткіміз келеді?» деген сұрақпен бейнеленеді. Мұнда ұмтылуға қажет мақсаттар мен нәтижелер нақты көрсетілуі керек.

2. Белгіленген нәтижелер мен қойылған мақсаттарға жетуді қамтамасыз ететін нақтыланған іс-шаралар жоспары дайындалады. Бұл бағытта өндірістің жоғарғы экологиялық қауіпсіздікке қол жеткізуі үшін, бірлестіктің барлық қызметтерін регламенттейтін қажетті құжаттамалар қоры құрылады.

3. Бірлестік экологиялық басқару жүйесін функцияландырудың басына жақындай түсе, жүйе жұмысының реті мен барлық қызметтердің жұмысын реттеу бойынша және олардың жаңа шарттарда тиімді де тұрақты жұмыстарға қол жеткізуі үшін іс–шаралар жүргізу қажет.

4. Экологиялық басқару ісінің жағдайына, оның қабылданған бағдарла-маға сәйкестілігіне дүркін-дүркін бағалау жүргізіледі, ауытқулар болған жағдайда түзетулер енгізіледі.

5. Бірлестік жұмыстарының қазіргі күнгі талаптарға сәйкес келіп, жаңа заманға сай деңгейде болуын қамтамасыз ету үшін басқару саясатын, мақсаттары мен шешетін мәселелерін ылғи талдап отыру керек.

Сапа және бәсекеге қабілеттілік бір-бірімен өте тығыз байланысты. Қазіргі таңда нарықта сенімді түрде бекінуді өзінің мақсаты етіп қойған бірлестіктер мен өнеркәсіптер үшін сапа өнім мен қызметті алға жетелеу жетістікке жетудің маңызды факторы болып тұр. Бірақ, қажетті сапаға жету лездік үрдіс емес, ол жүйелілікті талап етеді. Бұл қиын істе отандық бірлестіктерге бұрынғыдай Қазақстанның Мемстандарты мен оның бірлестіктері қажет көмектер көрсетуде. Сапаны жақсарту бойынша жұмыстардың бірлестіктерде жүйелі түрде жүргізілуі бұрынғы КСРО-да 50 жылдардың (қалдықсыз өнім дайындаудың саратовтық жүйесі) ортасынан бастап дамығанын айта кету керек, содан кейін КАНАРСПИ (1960 жыл, бірінші бұйымдардан бастап сапа, сенімділік, ресурс) және басқа да жүйелер жұмыс жасай бастады. 70-ші жылдардың басында өнім сапасын басқарудың кешендік жүйесі – ӨСБ КЖ дайындалды.

Бірақ, өндірістің жоспарлық жүйесі, көп көлемге ұмтылу, өнімге кепілдендірілген мемлекеттік тапсырыстар өндірісте сапаны жоғарылатуға жетелемеді, керісінше бұрынғы КСРО-да өндірілетін тауарлардың сапасына кері әсерін тигізді.

Сапаны басқарудың әлемдік тәжірибесі ИСО 9000 сериялы халықаралық стандарттарда жинақталған. Сапаны қамтамасыз ету қазіргі таңда стандарттаудың басты тапсырмаларының бірі болып табылады. Бұл халықаралық тауар айналымының ұлғаюымен, жаһандандыру саясатымен, әлемдік өнеркәсіптік өндірістің көлемімен, адамдардың барлық қызметтерінің салаларына ғылым мен техниканың жетістіктерінің енгізілуімен түсіндіріледі.

Стандарттау мәселесі адамдардың денсаулығы мен еңбек қауіпсіздігін қорғауда әрқашан ақтуалды. Стандарттардың жеткілікті көлемдегі бөлігі ток күшінің, шудың, шаңның, сәулеленудің жарықтандырудың және т.б. көрсеткіштердің қажетті деңгейлерін анықтады.

Соңғы уақытта отандық өнеркәсіптер жұмыстарының тәжірибесінде денсаулықты қорғау мен еңбек қауіпсіздігі стандарттарының мәні артуда. Бұл Қазақстанның Дүниежүзілік Сауда Ұйымына қадам басуымен, мемлекеттің дамуы мен жаңа экономика талаптарымен айқындалады.

Қазақстандық өнеркәсіптердің көптеген шетелдік серіктестіктері ИСО 9000 сапа жүйесінің халықаралық сертификатын алу талаптарымен қатар OHSAS 18001:2007 (Occupational health and safety management systems) халықаралық стандарттың талаптарына жауап беретін денсаулықты қорғау және еңбек қауіпсіздігі жүйесінің халықаралық сертификатының бар болуын талап етуде. Бұл стандарт бірлестіктерде келеңсіз жағдайлардың орын алуын азайтатын, яғни жабдықтар сынуының, қызметкерлер жарақаттануының және денсаулығына қауіп төндіретін оқиғалардың алдын алып отыратын жұмыс жүйесінің құрылуына әсер етеді.

Мұндай халықаралық стандарттың қажеттілігі күмән тудырмайды. Бұл келесі қағидалармен айқындалады: жаһандану үрдісі мемлекеттердің экономикалық байланыстарын кеңейтуде, өнімнің өндірісі мен тауарайналымының көлемін жоғарылатуда, жаңа технологиялардың қуаты мен жылдамдығын тұрақты түрде өсіруде, осының барлығы жабдықтардың авариялық жағдайларға ұшырап, адамдар мен қоршаған ортаға экологиялық жүктемелердің түсуін көбейтіп, ұзақ уақытқа дейін ұмытылмастай ететін оқиғаларға жеткізуі мүмкін. Мысал ретінде, Чернобыльдегі атом электр станциясының, алып мұнай құятын танкерлердің, ірі әуе кемелерінің жарылыстырын келтіруге болады. Жаңа әлем өндіріс обьектілерімен қаныққан, бұл әсіресе, Жапония, АҚШ, Еуропа сияқты жоғары деңгейде дамыған өңірлерге тән сипат. Бұл өнеркәсіптік елдер қазір экономикада жаңа белестерге көтерілуде, олар өздерінің жетістіктерін жоғары қояды және өз ауқымында, сол тәрізді көрші елдерде де ешқандай техногенді жағдайлардың болмауын қалайды. Өндірістегі апаттардың негізгі себебі «адамдық» фактор болып табылады, ешқандай автоматтандыру өндірістің толық қауіпсіздікте болуына кепілдік бере алмайды. Адам бұрынғыдай соңғы шешімді қабылдайтын, басты фигура болып қалады. Өндірістік ортада адамның әрекеті көптеген: кәсіби білім, тәжірибе, көңіл-күй, физикалық қалып және т.б. факторларға негізделеді

Кейбір жағдайларда адамның іс-әрекетін болжау өте қиын. Нәтижесі қандай жағдайға әкелетінін анықтау қиын әрекеттерді болжауды болдырмау үшін, адамның өндірісте барлық іс-әрекетін толығымен жазып отыратын іс-әрекеттер жүйесінің халықаралық стандарттары, әсіресе, оның түсініксіз іс-әрекеттерін штаттық емес жағдайларда болдырмау үшін енгізілуде. Бұл ИСО 9000 сапа жүйесінің стандарттары мен OHSAS 18001 стандартында қамтылған жалпы қағида.

Соңғы уақытта стандарттау өз қызметтерінің саласын кеңейтуде, ол жеке түрде әлеуметтік қатынастарға енгізілуде. Бұл үрдіс БҰҰ-ның «тұрақты даму» жаңа концепциясының қабылдануымен, экономиканың жаһандануымен негізге алынды.

1997 жылы Кеңестің аккредиттеу бойынша агенттігімен экономикалық бағыт бойынша SA 8000:1997 «Әлеуметтік жауапкершілік» (Social Accountability) халықаралық стандарты дайындалды және енгізілді. Стандарт 2001 жылы жаңартылды.

SA 8000 стандарты кез келген бірлестікте оның көлеміне, меншіктік пішініне және қызмет түрлеріне қарамастан қолданылады. Ол бала еңбегіне, қажетті еңбекке қатысты, тәртіптік әдістердің, еңбек ақысының кепілдігі мен әлеуметтік қамтамасыздандырудың, жұмыс күнінің ұзақтылығының, денсаулық пен қауіпсіздіктің, қауымдастықтар бостандығының, ұжымдық келіссөздердің, сонымен бірге басқару жүйесінің мониторингтерінің бағдарламалары мен стандарттар қатарын қамтиды. Бұл стандарттың талаптары географиялық орналасуға, қызметтің саласына, компанияның көлемі мен меншіктік пішініне тәуелсіз қолдануға ыңғайлы.

SA 8000 стандарты ерікті сертификаттауды жүргізу үшін үшінші жақтың қатысуымен әлеуметтік жауапкершіліктің бақыланып отыратын, реттелген стандартын орнатуға бағытталған. SA 8000 стандарты Бала Құқығы бойынша БҰҰ-ның Конвенциясына, Адам Құқығының Жалпы Декларациясына және Халықаралық Еңбек Бірлестігінің (ХЕБ) конвенциясының 11 қағидасына негізделеді.

Бұл стандартқа келесі талаптар енгізілген:

1. Дамымаған елдерде 14 жастан, дамыған елдерде 15 жастан кіші балаларды жұмысқа алуға болмайды.

2. Қамауға алынғандар мен әкімшіліктік жауапкершілікке тартылғандардың еңбегін қоса алғанда, жұмысшыларды өз еріктеріне қарсы жұмыс істетуге болмайды.

3. Жұмысшылардың қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз ету мақсатында іс-шаралар қабылдау қажет. Жұмыс істеу қауіпсіз және қоршаған ортанның тазалығын қамтамасыз ету, техника қауіпсіздігінің барлық талаптарын орындау, жұмысшыларды толық көлемді оқыту, сапалы тұрмыстық ауыз суға қол жеткізу сияқты іс-шаралар атқарылуы тиіс.

4. Жұмысшыларды жұмыс берушілермен келіссөздер жүргізуде бостандықпен қамтамасыз ету қажет. Кәсіподақтардың, ассоциациялардың және басқа да жұмысшылар қауымдастықтарының бостандығы.

5. Кез келген шектеулерге тиым салу. Жыныстық, діни, денелік шектеулер, жас мөлшері және т.б. белгілер бойынша бөлулерді болдырмау.

6. Жұмыс берушілер тәртіптік қалыптандырылған әсерлерді қолданбау керек, ең кем дегенде, жұмысшылар мемлекетпен бекітілген минималды мөлшердегі еңбек ақы алуы тиіс. Жұмысшыларды масқаралауға, денелік жазалауға, денелік немесе ойлық қысым көрсетуге толығымен тыйым салу.

7. Жұмыс уақыты аптасына 48 сағат болуы тиіс, ал жоғары нормалы жұмыс аптасына 12 сағаттан аспауы тиіс.

8. Басқару жүйесі стандартталуы тиіс.

Стандарттың қорытынды бөлімінде алдағы уақытта стандарттың талаптарына сәйкестілікті қамтамасыз ету үшін қажетті жүйелерді анықтайтын басқару жүйелері қарастырылады.

Бұл стандарттың қолданылуы жұмысшыны өндірісте жиынтықтық қорғауды қаматамасыз етуге мүмкіндік береді, тек қана дене денсаулығын емес, әлеуметтік-моральді қорғанысын қамтамасыз етеді, адамның жеке тұлға ретінде толыққанды дамуына шарттар жасайды, азамат және адам ретінде негізгі құқықтарын қамтамасыз етеді. Берілген жағдайда стандарттау құқықтық қамтамасыздандырудың заңдық функцияларын өзіне алады.

Жалпы стандарттау бойынша бірінші халықаралық ұйым – Стандарттау бойынша ұлттық ұйымдардың халықаралық ассоциациясы 1926 жылы құрылған болатын, бірақ 1939 жылы соғыс басталғаннан кейін қайта тарап кетті.

Қазіргі таңдағы Стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым ИСО (ISO) 1946 жылы 25 мемлекеттің қатысуымен құрылған.

ИСО қызметінің аумағы электроника мен электротехникадан басқа стандарттаудың барлық салаларына қатысты. Бұл салаларда стандарттаумен Халықаралық электротехникалық комиссия (МЭК) айналысады. Кейбір жұмыстар ИСО мен МЭК-тің бірге қатысуымен жүргізіледі.

ИСО-ның қызметі: әлемде халықаралық тауармен және қызметпен алмасуды қамтамасыз ету мақсатымен қызмет түрлері мен стандарттаудың дамуына үлес қосу, сонымен қатар ғылыми-техникалық, экономикалық, интелектуалдық салаларда әріптестік қатынастарды дамыту. Қазіргі уақытта ИСО-ның құрамында 160 ел бар, ол ұйымға Қазақстан Республикасы да кіреді. Ұйым құрамында 200-ден аса комитет бар. Штаб – пәтері Женевада (Швейцария) орналасқан. ИСО-ның жоғарғы басшылық органы Бас ассамблея үш жылда бір рет өтеді. Тікелей басшылықты ИСО Кеңесі жүргізеді. Негізгі координациялық жұмысты жеті: СТАКО –стандарттаудың ғылыми қағидаларын зерттеуші комитет, ПЛАКО –техникалық бюро, КАСКО – сәйкестікті бақылау комитеті, ИНФКО –ғылыми-техникалық ақпараттар туралы комитет, ДЕВКО –дамушы елдерге көмек көрсету жөніндегі комитет, КОПОЛКО – тұтынушылардың қызығушылықтарын қорғау туралы комитет, РЕМКО – стандартты үлгілер туралы комитет атқарады.

Халықаралық стандарттарды жасау бойынша тікелей жұмыстарды жұмысшы топтарды бөле алатын техникалық комитеттер мен комитет бөлімдері жүргізуде. 1996 жылдың деректері бойынша ИСО шеңберіндегі стандарттарды 2832 жұмысшы тобы жасайды. ИСО-ның негізгі тілдері ағылшын, француз және орыс тілі. ИСО 12000-нан астам стандарт дайындап шығарды, қазіргі таңда жыл сайын 1000-1100 аралығында стандарттарды дайындайды және қайта қарап шығады. ИСО 500-ден астам халықаралық ұйымдармен іскерлікті қатар жүргізеді, оның ішінде БҰҰ-ның мамандандырылған барлық агенттіктері де бар. Ең тығыз байланыстар Стандарттау бойынша Еуропалық комитетпен (СЕН) жүргізіледі. ИСО-ның басқа ірі серіктестіктерінің бірі – Халықаралық электротехникалық комиссия (МЭК). Жалпы алғанда бұл 3 ұйым халықаралық деңгейдегі стандарттау бойынша барлық қызметтерді қамтиды. Сонғы кездері елдердің интеграциясына байланысты ИСО қызметінің мәні мен аясы көлемді түрде кеңеюде.

ИСО стандарттары міндетті стандарттарға жатпайды. Кез келген мемлекет оларды қолдануға немесе қолданбауға құқығы бар. Қазақстанда ИСО стандарттарының жартысына жуығы қолданылады. Тек стандарттардың 20 пайызы арнайы өнімдерге талаптарды қамтиды. Стандарттардың негізгі бөлігі қауіпсіздіктің, өзараауыстырымдылықтың, техникалық сыйымдылықтың, өнімді сынау әдістерінің сұрақтарына және жалпы әдістемелік сұрақтарға қатысты.

Халықаралық электротехникалық комиссия (МЭК) 1904 жылы құрылған және стандарттау бойынша бірінші салалық халықаралық ұйым болып саналады. Ол электротехника, радиобайланыс, құрал жасау, электроника саласындағы стандарттаумен айналысады. Барлық қатысушы елдердің ұлттық комитеттері Кеңесті құрайды. Ол жұмыстың жаңа бағыттарын дамытуды айқындайды, әдістемелік құжаттарды дайындайды, басқа ұйымдармен қатынас жасау сұрақтарын шешуге қатысады, Кеңестің тапсырмаларын орындайды. МЭК стандарттарын: салааралық сипаттарды қамтитын жалпы техникалық және нақты өнімнің талаптарын қамтитын техникалық деп 2 түрге бөлуге болады. Жыл сайын МЭК халықаралық стандарттау бойынша 500-ден астам тақырыптарды қарастырады. Бұл стандарттар ИСО стандарттарына қарағанда, нақтырақ болып келеді.

МЭК құрамында құралдардан болатын радиокедергілерді өлшеу әдістерінің стандарттауымен айналысатын радиокедергі бойынша арнайы халықаралық комитет (СИСПР) бар.

МЭК ИСО-мен бірігіп стандарттау, сертификаттау, сынау зертханаларының аккредиттелінуі мен әдістемелік сұрақтар бойынша ИСОМЭК директиваларын және ИСОМЭК жетекшілігін дайындайды.

БҰҰ-ның Еуропалық экономикалық комиссиясы(БҰҰ ЕЭК) стандарттау саласында өзінің басты тапсырмасы етіп билік деңгейінде саясаттың бағыттарын дайындауды және осы аумақта негізгі мәселелерді анықтауды қояды. БҰҰ ЕЭК әлемнің барлық елдерінде ұлттық стандарттаудың проблемаларын шешуде ИСО және МЭК ұйымдарымен бірлесе жұмыс істейді.

Стандарттау, метрология және сертификаттау бойынша мемлекетаралық кеңес (МГС) тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД) стандарттау, метрология және сертификаттау саласында келісілген саясатты жүргізу мен орнату бойынша ТМД-ның мемлекетаралық органы болып табылады.

МГС 1992 жылы 13 наурызда «Стандарттау, метрология және сертификаттау саласында келісілген саясатты жүргізуге» сәйкес құрылған, ол стандарттау, метрология және сертификаттау саласында жұмыстарды реттейді, мемлекетаралық стандарттаудың, метрологияның, сертификаттаудың және көрсетілген қызмет салаларында аккредиттеудің негізгі бағыттарын анықтайды.

МГС мемлекетаралық стандарттарды қабылдайды. МГС-тің жоғарғы органы МГС мүшелерінің отырысы болып табылады, бұл отырыс жылына екі рет келісімге кіретін елдерде кезекпен өткізіліп отырады. Отырыстар арасында Кеңес жұмысының жетекшілігін Басшылық жүзеге асырады. МГС басшылығының функцияларын стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі ұлттық органдардың жетекшілері кезекпен атқарады.

МГС-тің жұмысшы органы стандарттар бойынша Бюро болып табылады, топ құрамына аймақтық ақпараттық орталықтың сарапшылары кіреді.

Кеңестің құрамында стандарттау бойынша 230-дан астам мемлекетаралық техникалық комитеттер құрылған. 1995 жылы халықаралық стандарттау ұйымы (ИСО) МГС-ті стандарттау бойынша аймақтық ұйым деп стандарттау, метрология және сертификаттау жөніндегі Еуразиялық кеңес (EASC) ретінде мойындады. МГС қызметі “Стандарттау, метрология және сертификаттау бойынша мемлекетаралық кеңес туралы ережелеріне” сәйкес жүзеге асырылады.

Мемлекетаралық стандарттау бойынша жұмыстарды атқару мен ұйымдастыру “Мемлекетаралық стандарттау, метрология және сертификаттау бойынша Мемлекетаралық Кеңес процедураларының ережелеріне” сәйкес жүргізіледі.

Еуропалық Одақ (ЕО). Стандарттаудың еуропалық жүйесінің негізгі қағидалары тәуелсіз және билік органдарымен бірлесу болып табылады. Америкалық жүйеден айырмашылығы стандарттаудың еуропалық жүйесі реттілігімен және ұйымдастырушылығымен көрінеді.

Еуропада стандарттау бойынша: ETSI (Телекоммуникация саласындағы стандарттардың Еуропалық институты), СЕН (Стандарттау бойынша Еуропалық комитет) және СЕНЭЛЕК (Элетротехника саласындағы стандарттау бойынша Еуропалық комитет) сияқты үш ұйым жұмыс жасайды. Бұлардың барлығы жекеменшік болып табылады. Еуропалық жүйе Еуропалық Одақ Кеңесімен 1985 жылы қабылданған, стандарттау мен техникалық регламенттерді жаңаша қарау талаптарына негізделген. Бұл құжат «Ақ кітап» деп аталған.

Осыған сәйкес стандарттау жөніндегі мемлекеттің қызметі өнеркәсіптік өнімдерді нарыққа шығаруда олардың қауіпсіздігін немесе денсаулықты қорғауда негізгі талаптардың орындалуын бақылауға негізделген. Ерікті стандарттардың рөлі осы талаптарды сақтауды қамтамасыз ету үшін техникалық мәселелерін шешеді. Бұл үшін Еуропалық комиссия стандарттау бойынша Еуропалық ұйымдармен өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойды (1984 жылы). Еуропалық комиссия осыған сәйкес жеке техникалық талаптарды дайындамайтын болды.

Сонымен қатар Еуропалық жүйе еуропалық саудадағы техникалық кедергілерді жоюға көмектесетін сыртқы және ішкі функцияларды орындайды. Ұлттық жүйелерге қарағанда, еуропалық стандарттаудың артықшылығын қамтамасыз ету Еуропалық жүйе үшін тән сипат.

Егерде берілген салада жұмыстар жалпыеуропалық деңгейде жүріп жатса, бұл қағидаға сәйкес ұлттық ұйым өзінің жеке стандарттарын дайындаудан бас тартуы керек. Сонымен қатар Еуропаның барлық ұлттық ұйымдары жалпыеуропалық стандарттарды қабылдайды және еуропалық стандарттармен бірдей болған жағдайда өздерінің жеке стандарттарын дайындаудан бас тартады.

Стандарттау бойынша негізгі ұлттық құжат Директивтер (directives) болып табылады. Директивтер мүше елдердің бекітілген уақыт аралығында орындалуы тиіс мақсаттарын орнатады және ұлттық органдарға осы мақсаттарға жету үшін тәсілдер мен формаларды таңдауға мүмкіндік береді.

Директивтер ережелер сияқты тікелей әрекет ету құжаттары емес. Директивтер әрбір мүше елдерде орнатылған жеке процедураларға сәйкес ұлттық заңдылықтағы имплементацияға жатады. Бұл тәжірибе жүзінде жеке елдің деңгейіндегі салалық министрлікпен бекітілген техникалық регламент болуы мүмкін. «Ақ кітапта» директивтерді өнімге арналған талаптармен толтыру тәжірибесінен бас тартуға ұсыныс білдірілген. Техникалық реттеу саласында мұндай тәсілдің негізіне немістің стандарттау бойынша заңдылығынан алынған нұсқаулық әдіс қойылды. Бұл тәсіл төмендегілерге негізделген:

– техникалық реттеу саласында ЕО директивтері тек өнімнің қауіпсіздігіне қатысты базалық негізгі талаптарды қамтуы тиіс;

– бөлшектік талаптарды дайындау мемлекеттік емес ETSI, СЕН және СЕНЭЛЕК ұйымдарының міндетінде, Еуропалық комиссия бұл ұйымдарға стандарттарды техника деңгейін есепке ала отырып дайындауды міндеттейді;

– еуропалық стандарттар ерікті болып табылады;

– бұл стандарттарға сәйкес дайындалған өнім директивтер талаптарына сәйкес болып есептеледі.

Егер бұйым факт жүзінде Директивте қойылған негізгі талаптарға сәйкес келмесе, мемлекеттік бақылау органы осындай өнімнің ерікті түрде қолданылуын шектейді. Мемлекеттік орган бұл сәйкессіздікті дәлелдеуге міндетті. Егер өндіруші өнімді Еуропалық стандарттар бойынша шығармаса, олардың сәйкестілігін өндіруші өзі дәлелдеуге міндетті.

Cоңғы жылдары ЕО-тың техникалық реттеу аумағында қолданылып жүрген жаңа жүйенің өндірушілер үшін басты мағынасы өндіруші қажетті процедуралардан өте отырып, өнімнің жалпыеуропалық нарықтың барлық міндетті талаптарға сәйкестігін көрсететін CЭ таңбасын өз өніміне белгілеу құқығын алу арқылы бұл өнімді барлық Еуропа елдеріне қолдануға қоя алады. Мүше елдер жалпыеуропалық талаптарға сәйкес еместігін дәлелдей алмаса, бұл өнімнің қолданылуына кедергі келтіруге құқығы жоқ. Қазіргі таңда Еуропалық Одақтың нарығына әкелінетін және жаңа жүйе директивтері бірінің талаптарына алынған тауарлар міндетті түрде CЭ таңбасымен болуы тиіс.

Сонымен қатар барлық қажетті ақпараттар мен процедураларды қамтитын, тікелей әрекет ету құжаттары болып табылатын регламенттер немесе дәлірек айтқанда, ЕО-тың ережелері (regulations) бар. Техникалық реттеу саласында регламенттер еуропалық заңдылықтармен жиі қабылданбайды. Бұл тек ұлттық ерекшеліктердің келісу проблемасымен ғана емес, регламенттердің жоғарғы бөлшектілігімен түсіндіріледі. Мысалы, транспортта жазып отыратын жабдық туралы Кеңеспен қабылданған №2135/98 регламенті кодтау құрылғыларының электрлік сұлбаларын қоса алғанда 259 беттен тұрады. Ал, химиялық өнім туралы REACH (Registration, Evaluation, Authorisation and Restriction of Chemicals) регламенті 673 беттен тұрады және химиялық формулалардан басталып, графикалық суреттермен аяқталатын әртүрлі ақпараттарды қамтиды. Бірақ, азық-түлік өнімдерін жеткізуге және ауыл шаруашылығына байланысты, сауда саясаты сияқты ең маңызды салада Еуропалық Одақ көптеген актілерді оңай қабылдайды, мысалы, нарыққа қойылатын сәбіздердің өлшемдері анық көрсетілген (грамм және миллиметрмен), сәбіздерге арналған нарықтық стандарттарды бекітеді. Жалпы алғанда Еуропалық Одақтың регламенттері бір түзетулерді қоса алғанда қазақстандық техникалық регламенттің түсінігіне сәйкес келеді, онда көзге еленбейтін жағдайларға арналған қауіпсіздік (құрылым талаптары) талаптары болуы мүмкін. Бұл Еуропалық Одақтың әртүрлі техникалық жүйелердің ішкі бірыңғайландыру мәселелерін шешуімен байланысты. Бұл жағдай еуропалық регламенттерді қазақстандық регламенттерге тікелей көшіруге мүмкіндік бермейді. Еуропалық Одақтың директивтері іс-шаралар мен процедураларды ұлттық заңдылықтың қарауына қалдыра отырып, өз алдына тікелей әрекет ету құжаты болып табылмайды. Осы бір жағдайдың өзі директивтерді техникалық регламенттерге тікелей көшіру мүмкіндігінің жоқтығын айтады.

1989 жылы өнім сәйкестігін бекітудің бірыңғай Еуропалық жүйе концепциясының қағидалары құрылды. Бұл қағидалар 1993 жылы 93/465/ЕЭС Еуропалық Кеңес Шешімінің құжатымен бекітілді. Бұл жаһандық жүйе директивтерде модульдер сәйкестігін бекітудің стандарттық әдістерін қолдануды қарастырды. Әртүрлі модульдердің үйлесуімен әртүрлі өнімге сертификаттау процедураларын жүргізуге болады. Бұл жүйенің негізінде өнімді өндіруші өнімнің көптеген категорияларының сәйкестігін өзі бекітуге құқық алды, мысалы машина жасау. Бірақ қауіптілігі жоғары өнімдер құзыретті органда сертификаттаудан өтеді.

Еуропалық директивтер мен стандарттар ЕО-тың барлық территориясында әрекет етеді, сонымен қатар олардың әрекеті Исландияның, Норвегияның, Лихтенштейннің, Турцияның, Андорраның, Сан-Мариноның, Хорватияның территорияларына таралуда.

АҚШ.Американдық стандарттау жүйесінің айқын ерекшелігі саланың даралығына қарамастан қамтитын аумағының кеңдігі болып табылады.

Американдық жүйе өндірістік салаларға бөлінген және оларды стандарттау бойынша көптеген жекеменшік және мемлекеттік ұйымдар қолдап отырады.

Американдық стандарттар бөлек салалар бойынша мемлекеттік билік органдары мен өндірістік өнеркәсіптердің арнайы сұранысымен дайындалды.

Жүз жылдан астам уақыт мерзімінде американдық стандарттау жеке секторлардың қолдауымен мемлекеттің араласуынсыз дамыды. Стандартты енгізудегі басты міндеті өнімге, техникалық үрдістер мен жүйелерге техникалық талаптарды дайындау болып табылады.

19-шы ғасырдың өзінде АҚШ-та ASME – Инженер-механиктердің Американдық қоғамы (1880 жылы құрылған), ASTM – Материалдарды сынау бойынша Американдық қоғам (1898 жылы құрылған), AISI – Американдық болат пен шойын институты, AWS – пісірушілердің Американдық қоғамы, API – Американдық мұнай институты және осы сияқты ұйымдар пайда бола бастады. Бұл ұйымдар американдық өндірістің дамуы үшін белсенді түрде стандарттарды жасап шығарды.

XX ғасырдың басында: қауіпсіздік ережелерінің жиынтығы (өрттен қорғау жөніндегі ұлттық ассоциация); электротехника саласындағы ережелер жиынтығы (электротехникалық бұйымдарды өндірушілердің ұлттық ассоциациясы); мұнай өндірісіне арналған жабдықтардың стандарттары (Америка мұнай институты); автомашиналар үшін жанар-жағар майдың көрсеткіштерін анықтайтын стандарттар (машина жасау ассоциациясы) дайындалған болатын.

Берілген стандарттар билік, өндіріс өкілдерімен және тұтынушылармен бірге дайындалған. 1918 жылы стандарттау бойынша жеке меншік ұйымдар серіктестіктер федерациясы – Стандарттардың Американдық ұлттық инсти-тутын құрды (ANSI), бұл институттың басты міндеті стандарттау салаладағы қызметтерді реттеу болып табылады. ANSI – бұл құрамына 700-ге жуық фирма, 30 билік органы, 20 институт және 260 техникалық, мамандандырылған, өндірістік, сауда ұйымдары кіретін мемлекеттік емес ұйым. ANSI-дың қызметі оған кіретін мүшелердің аударымдарымен және құжаттамаларды сатудан түскен кірістермен қаражаттандырылады. ANSI-дың қызметтеріне:

– стандарттау бойынша американдық ұйымдарды аккредиттеу;

– ұлттық ретінде көрсетілген стандарттарды бекіту кіреді.

АҚШ-та стандарттарды дайындаумен 600-ге жуық ұйымдар айналысады. Стандарттау жүйесі ерікті сипатта және стандарттарға сәйкестілік міндетті болып табылмайды.

Ерекше рөлді мамандандырылған ассоциациялар (олар 300-ге жуық) алады. Олардың арасында Авиациялық – космостық өндірістің ассоциациясы, Ұлттық электротехникалық ассоциация, Азаматтық құрылыстың американдық қоғамы сияқты ірі ассоциациялар бар, бұл ассоциациялардың құрамына өндірістің осы салаларында жұмыс істейтін тапсырыс берушілердің, жеткізіп берушілердің, өндірушілердің ұйымдары, қызмет сферасын таныстырушылар және кәсіпорындар кіреді. Олардың барлығында жалпы коммерциялық көзқарастар болады және өздерінің өнімдеріне стандарттарды бірге дайындайды.

АҚШ-тың федералды билігі стандарттау бойынша ұйымдардың қызметтеріне жетекшілік жүргізбейді және қаржыландырмайды, бірақ жеке секторға тірек көрсетуде техникалық стандарттарды дайындаудың белсенді қатысушысы ретінде және ерікті стандарттауда сатып алушы ретінде қатысады. Сонымен қатар федералды билік стандарттау үрдістерінің ұлттық көзқарастарды қамтып отыруын бақылап отырады. Мемлекет тарапынан стандарттау бойынша жұмыстарға жалпы реттеуді АҚШ-тың сауда министрлігінің құрылымына кіретін Стандарттардың және технологиялардың ұлттық институты (NIST ) жүзеге асырады.

Регламенттермен (қолдануға міндетті) стандарттарды мойындау бойынша функциялар:

– тұтынушы тауарларының қауіпсіздігі бойынша комиссияны (CPSC);

– денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет министрлігінің құрамындағы азық-түлік және дәрілік құрылғылар бойынша әкімшілік (FFDA);

– автомобильдік транспорттар қозғалысының қауіпсіздігі бойынша ұлттық әкімшілікті (NHTSA);

– саудалық федералды комиссияны (FTC);

– қаржы министрлігін (алкогольдік сусындардың, темекі заттарының және қарулардың айналымын бақылау саласында) қамтиды.

АҚШ-та стандарттаудың сұрақтары міндетті нормаларды орнатудың үйлесімділігіне енгізілген жекелік-мемлекеттік серіктестіктің қағидасы бойынша реттеледі. Биліктегі әрбір жеке мемлекеттік орган өзінің саласында міндетті стандарттарды – регламенттерді орнатуға міндетті. Бірақ мұндай стандартты-регламентті жасау процедурасы міндетті түрде сол үрдіске барлық қызығушы құрылымдардың қатысуымен жүргізіледі. Қазіргі уақытта АҚШ-та 9371 стандарт-регламент бар, олардың 6500 астамы билікке қатыссыз ұйымдармен – ASME, ASTM, API және т.б. (2008 жылдың соңындағы мәліметтер) дайындалған.

Америкалық стандарттау жүйесінің кейбір қиындықтарына қарамастан, ол жүйе өз уақытында тұтынушылардың, биліктің және өндірістің сұраныстарын қанағаттандырып, өндірушілерге өнімді жобалауға, дайындауға және жүзеге асыруға көмектесе отырып, өзінің тиімділігін дәлелдеуін жалғастыруда. Қазіргі уақытта АҚШ әлемдік өндірістік өнімнің 25 пайызға жуығын өндіреді. Бұл ел ғарыштық техника, теміржол транспорты, автомобиль жасау, авиақұру, компьютерлік техника сияқты жоғары интелектуалды өндіріс түрлерінде алдыңғы орындарды алады.

Ресей Федерациясы.1998 жылы Ресейдің Мемстандарты ұлттық стандарттау жүйесінің жаңа концепциясын қабылдады. Осы концепцияның негізінде стандарттардың функциялары: гигиенаның, санитарияның заманауи талаптарына сәйкес келетін өнімнің сапасын және қауіпсіздігін, қоршаған ортаны қорғауды және адам мен оның мүлкінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету көрсеткіш деңгейлерін қарастырады. Ресейде қабылданған концепцияның негізгі қағидалары аналогты болып келеді. Бұл стандарттарды орындаудың еріктілігі, техникалық регламенттер арқылы өтетін, мемлекетпен қамтамасыз етілетін бір ғана шектеу критерииі – бұл тұтынушылардың өмірі мен денсаулығының қауіпсіздігі. Ресей Федерациясының билігімен техникалық регламенттерді дайындау бағдарламасы қабылданған. Бұл бағдарламаға сәйкес 181 техникалық регламент дайындау қажет, мысалы, бұл: «Теміржол транспортының және онымен байланысты инфрақұрылымның қауіпсіздігі туралы», «Ғимараттарды, құрылымдарды қауіпсіз эксплуатациялау және оларға кіретін территорияларды қауіпсіз қолдану туралы», «Экологиялық қауіпсіздік туралы», «Биологиялық қауіпсіздік туралы», «Химиялық өнімдердің қауіпсіздігі туралы», «Дәннің, оның өндірілу, сақталу, тасымалдану, жүзеге асырылу, қайта өңделу және жою үрдістерінің қауіпсіздігіне арналған талаптар туралы» және т.б. регламенттері.

Айта кету керек, 2021 жылдың басында регламенттерді дайындау бойынша жұмыс өте қиын болды, тек 15 техникалық регламент қана Мемлекеттік Думамен дайындалды және қабылданды. 2009 жылдың 30 желтоқсанынан бастап, «Техникалық реттеу туралы» заңына толықтыруда айтылған Ресей Федерациясының территориясында Белоруссияның, Қазақстан-ның және Еуропалық Одақтың техникалық регламенттерін қолдануға рұқсат берілген. Ресей Федерациясының регламенттері өте үлкен, онда қолданушылар мен дайындаушылар арасында қарама-қайшылықтар туғызатын талаптар өте көп. Мысалы, «Химиялық өнімнің қауіпсіздігі туралы» регламент 182 беттен тұрады, салыстырмалы түрде Қазақстанда аналогты регламент 13 беттен тұрады.

2009 жылдың қарашасында стандарттау сұрақтары бойынша жиналыста Ресей Федерациясының президенті Д. А. Медведев: «…және техникалық реттеуге қатысты… Біздің түзу техникалық реттеу жүйесін дайындау жұмысымыз ештеңемен бітпеді…» – деді.

Ресейдегі техникалық реттеудің құқықтық статусы 2003 жылдың шілдесінде күшіне енген «Техникалық реттеу туралы» Федералдық Заңымен бекітілген. Ресейдегі техникалық реттеудің нақты қызметтері мен міндеттері:

– техникалық реттеу және стандарттау бойынша жұмыстарды жүргізудің реті мен ережелерін орнатуды;

– техникалық реттеу және стандарттау бойынша техникалық комитеттердің қызметтеріне әдістемелік жетекшілік ету мен реттеуді;

– стандарттау бойынша нормативтік құжаттарды мемлекеттік тіркеуді;

– стандарттау салаладағы мемлекеттік саясатты құру мен жүзеге асыруды;

– техникалық регламенттерге енгізілген мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарының сақталуына мемлекеттік бақылау және қадағалау жүргізуді;

– халықаралық стандарттарды қолдану ережелерін орнатуды;

– стандарттау бойынша кадрларды дайындауды және қайта дайындауды ұйымдастыруды;

– стандарттау бойынша халықаралық ұйымдарда Ресейді көрсетуді қамтиды.

Сонымен қатар Ресейдегі техникалық реттеу жалпы орнату құқығымен бөлінген, яғни барлық елдер үшін бірыңғай техникалық реттеу және стандарттау бойынша жұмыстардың барлық түрін жүргізудің ұйымдастырушы-техникалық ережелерін орната алады. Бұл үшін РФ МСЖ-нің негізге алынатын: ГОСТ Р 1.0-92 «РФ МСЖ. Негізгі жағдайлар», ГОСТ Р 1.2-92 «РФ МСЖ. Мемлекеттік стандарттарды дайындау реті», ГОСТ Р 1.4-2002 «РФ МСЖ. Сала стандарттары, өндіріс стандарттары, ғылыми-техникалық, инженерлік қоғамдардың және басқа да қоғамдық бірлестіктердің стандарттары», ГОСТ Р 1.5-2004 «РФ МСЖ. Стандарттардың құрылымына, орналасуына, рәсімделуіне және мазмұнына қойылған жалпы талаптар», ГОСТ Р 1.8-95 «РФ МСЖ. Мемлекетаралық стандарттарды дайындаудың және қолданудың реті», ГОСТ Р 1.10-95 «РФ МСЖ. Стандарттау, метрология, сертификаттау және олар туралы ақпараттар бойынша ережелерді және ұсыныстарды дайындаудың, қабылдаудың, тіркеудің реті» мемлекеттік стандарттарының кешені қабылданған.

Ресейдегі техникалық реттеумен Ресей Федерациясының барлық субъектілерінің территориясында және ірі өндіріс орталықтарында территориалдық органдар құрылған (техникалық реттеудің және метрологияның орталықтары –Ростест – Мәскеу, Тест – Санкт-Петербург және т.б. ).

Қазақстан Республикасында стандарттаудың құқықтық негіздері 2004 жылдың 9 қарашасында қабылданған және 2005 жылдың 9 мамырынан бастап күшіне енген “Техникалық реттеу туралы” заңға сәйкес бекітілген. “Техникалық реттеу туралы” заңды барлық мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар, шаруашылық қызметтің субъектілері орындауға міндетті.

“Техникалық реттеу туралы” заң тұтынушылардың құқықтарын мемлекеттік стандарттардағы нормалар, ережелер, талаптар арқылы мемлекеттік қорғау іс-шараларын анықтайды және олардың сақталуына мемлекеттік бақылау жүргізеді.

“Техникалық реттеу туралы” заң:

1. Стандарттау бойынша жұмыстарды ұйымдастыруды;

2. Стандарттау бойынша нормативтік құжаттардың мазмұны мен қолданылуын;

3. Стандарттау бойынша жұмыстарды ақпараттық қамтамасыздандыруды;

4. Мемлекеттік стандарттардың талаптарының сақталуына мемлекеттік қадағалау мен бақылауды жүргізу ережелері мен ұйымдастыруды;

5. Мемлекеттік стандарттау, бақылау және қадағалау бойынша жұмыстарды қаржыландыруды;

6. Мемлекеттік стандарттарды қолдануды ретке келтіруді;

7. “Техникалық реттеу туралы” заңды бұзғандығы үшін жауапкершілікті регламенттейді.

Қазақстан Республикасында “Техникалық реттеу туралы” заңына сәйкес мемлекеттік стандарттау жүйесі (МСЖ) жұмыс атқарады. Бұл жүйе жұмыс жағдайында бірыңғай техникалық тілді, өнімнің маңызды техникалық сипаттамаларының қатарын қалпына келтіруді, құрылыс нормалары мен ережесін құруды қамтамасыз етеді, құрылыс және машина жасау саласы үшін бұйымдардың типөлшемдік қатары мен типтік құрылымын бекітеді, техникалық экономикалық ақпарат жіктегіштерінің жүйесін құрады, материалдар мен заттардың құрамы туралы нақты мәліметтермен қамтамасыз етеді.

Стандарттау және метрология саласындағы жұмыстардың негізгі бағыттары:

Сапа түсінігі жинақтық, оған әртүрлі анықтама беріледі. EOQ (Сапа бойынша Еуропалық ұйым) анықтамасы бойынша – тұтынушы талаптарына өнімнің сәйкестік деңгейі. ИСО 9000:2000 стандартының анықтамасы бойынша «Сапа жүйесі – негіздемелер жән терминология», сапа – тұтынушы талаптарын орындайтын өзіндік мінездемелер жиынтығы деңгейі.

Әрбір өндірістің маңызды мақсаты сапалы өнімнің шығарылуы болып табылады. Уақыт өте келе бұл мақсаттың маңыздылығы күшейе береді. Ол ғылыми-техникалық прогресі, жаһандану құбылысы және мемлекеттер арасында өнідірістік күш пен сауда байланыстары жоғарылап жатқанымен түсіндіріледі. Қазіргі кезде дүниежүзі өндірістік күштермен толы, өндірісі дамыған мемлекеттер өздерінің тауарлары үшін күресуде. Жоғарғы сапалы тауар және қолжетімді баға ұсынған жеңеді.

Сапа – күрделі және көп критерийлі түсінік. Сапа критерийі функционалдық (тұтынушылық), эргономикалық, қолданушылық, эстетикалық және басқа да көрсеткіштер болуы мүмкін. Әртүрлі өнімдерде әрбір критерийдің мағынасы әртүрлі болады. Мысалы, электр лампасында маңызды критерий функционалды критерий – лампа жарық жануы керек, қолданушылық критерий – ұзақ жануы керек және энергияны аз жұмсау керек. эстетикалық критерий аз рөл ойнайды. Ал хрусталды вазаны жасаған кезде эстетикалық критерий маңызды, ал функционалды критерий маңызы аз болады.

Сапаның сандық бағасы үшін квалиметрия әдісі қоланылады. Квалиметрияның негізі мақсаты – өнімнің қажет сапа көрсеткіштерінің номенклатурасын, оның оңтайлы мәндерін анықтау, сонымен қатар сапаның сандық бағалау әдісін өңдеу, уақытта сапа өзгеру санағы әдістемесін жасау.

Сапалы өнім алу үшін бірнеше талаптар жиынтығын орындау керектігі түсінікті. Алдымен объективті факторлар:

1. Ғылымның, техниканың және дизайнның соңғы талаптарына сай келетін өнімнің қазіргі заманғы жұмыс жобасы;

2. Қазіргі заманғы материалдар мен ғылым мен техникасы жетістіктерін қолданатын өнім өндірудің қазіргі заманғы технологиясы;

3. Қазіргі заманғы жаңа технологиялық қондырғылар;

4. Қазіргі заманғы құрылғыларында қызмет көрсете алатын және алдыңғы қатарлы технологияны қолдана алатын мамандырылған жұмыс кадрлары.

Бұлар сапалы өнім алу үшін қажет объективті компоненттер. Бірақ олар сапалы бәсекеге қабілетті өнімді тұрақты және ұзақ алу үшін жеткіліксіз. Көп мәнге өндірістің субъективті факторлары ие. Олар: жұмысшылардың өз жұмыстарына қатынасы, мекеме басшыларының рөлі, жұмысшылар арасындағы қатынас және тағы басқа. Объективті және субъективті факторлар, олардың өзара қатынасы, бір-біріне әсері сапа қамтамасыз ету жүйесін құрайды.

Сапа жүйесін дамытуға әрдайым көп көңіл бөлінетін. Бұл сұрақпен көптеген мемлекеттердегі ғалымдар айналысқан.

Сапа менеджментінің (басқару) бірінші кезеңінде негізі Ф.У.Тейлор жүйесі болды. Бұл ғылыми менеджменттің концепциясы, онда өндірістік үрдістің көп нұсқалығы мен бақылауға көп мән берілген. Жүйе сапаның жоғарғы және төменгі шек түсінігін, рұқсат өрістерін қосқан, бақылау құралдарын енгізіп, тәуелсіз тексеріс қажеттілігін, бракқа штраф жүйесін, жұмыс сапасын жоғарылатудың түрлі қалыптарын негіздген. Тейлор жүйесі жалпы менеджмент пен сапа менеджментін байланыстырды. Бұл сапа жүйесі нақты өнімнің сапасын алу жүйесі.

Ары қарай 20-ғасырдың 20-80-жылдар арасында ұзақ уақытта жалпы менеджмент пен сапа менеджмент даму жолдары бөлініп кетті. Сапаның негізгі мәселесі мамандармен басқарудың инженерлі-техникалық мәселесі, қызмет ету деңгейін және өндіріс үрдістерін жоғарылату мақсатында өнімді басқару, яғни өндіріс технологиясын жақсарту және соңғы станоктар, құралдармен қамтамасыз ету, ал адам басқару менеджменті мәселесі – ұйымдастырушылық және әлеуметтік-психологиялық мінездемелі мәселе ретінде қарастырылды. 50-80-жылдары өнімнің сапасын қамтамасыз ету құрылымдары бақылау жүйесі деп аталды.

Сапа жүйесін қамтамасыз ету бұрынғы КСРО-да өнеркәсіптің басқарушы-бұйрықтық жүйесіне бағынатын, онда мекемелер мемлекеттік жоспарлармен байланысты болатын, бағыну тігінен, әркім өзі жауап беретін жұмысын атқаратын. Барлық мекемелер мемлекеттік тапсырыспен көп жылдарға қамтамасыз етілетін, ол өнімнің сапасын көтеруге жағдай жасалмайтын. Өнімнің сапасы өндірістік циклдан шығарда тексерілетін, яғни соңғы өнім техникалық нормалар мен стандарттарға тексерілетін (ОТК жүйесі және мемлекеттік тексерістер). Сапа қамтамасыз ету шаралары ақау табылған жағдайда қолданылатын, көбіне, бұл шаралар репрессивті мінез алатын.

Жүйе ескірген, жаңа өндірістік талаптарға жауап бермейді. Ескі жүйенің негізгі кемшіліктерін бағалауға жатқызуға болады:

1. Үлкен ревизорлық аппарат қажет. Ревизия кезінде қызметкерлердің көпшілігі алаңдайды, үлкен бюрократтық хат алмасу жүреді.

2. Кері байланыстың нашарлығы. Қызметкерлер әдетте, бұзушылықты болдырмау мәлелелеріне түсіністікпен қарайды. Бірақ ондайға қатысы болса, барлық жағдайды айту міндеті, нәтижесінде жазалану қаупінде және оны болдырмау мақсатында жабу. Жеке құрам амалсыз бұзушылық туралы мәліметтер айтады, егер олар жұмысшыға қарсы қойылатынын білсе.

3. Капитал салымдарының төменгі нәтижелігі. Басқарудың басты мақсаттарының бірі қаражат бөлу үшін приоритет анықтау және мақсатты шаралар жүргізу болып табылады. Минималды шығынмен максималды пайда табу үшін салым қайда салу керек? Басқарудың барлық деңгейінде толық және қажетті ақпараттың болмауы мұндай мүмкіндік бермейді.

4. Жетілдірілген сапа деңгейін сақтаудың қанағаттандырарлықтай емес тұрақтылығы, жұмысшылардың бұл деңгейдің ұзақ сақталуында аз қызығушылық нәтижесі.

5. Ақаудың пайда болу себептері мен оны болдырмау жолдарын толық түсінбеу, өйткені тексеріс тек технологиялық үрдісттен шығар кезінде болады, және бұндай тексерісте қай кезеңде дұрыс емес әрекет жасалғанын анықтау қиынға соғады.

6. Мекеменің қызметінің бөлінуі, тек өзінің жұмысын атқару және басқа бөлімдердің және мекеменің жұмысына араласпау.

Бұл жағдайлар дамыған нарықтық экономикасы бар басқа мемлекеттер тәжірибесінде де кездескен. Сапаны қамтамасыз етудің бұндай жүйесі қазіргі таңда да кейбір мекемелерде де кездеседі,бірақ оны ары қарай қолдану алға бастырмайды.

1980 жылдан бастап, ғылыми-әдістемелік менеджмент құралын қолданатын сапа басқару жүйесі пайда болды. Жалпы менеджмент пен сапа менеджменті қайта біріге бастады. Бұл бірігу өнім сапасы туралы көзқарастың ұлғайып және оған әсер етуші факторлар мен ішкі өндірістік менеджменттің дамуына әкелді.

Сапа мақсаттарын шешу ұйымдастырушылық құрылымның пайда болуын талап етті. Бұл құрылымға барлық бөлімшелер, мекеменің әрбір жұмысшысы кірді. Бұл сапаның тоталды менеджменті (TQM) мен сапаның әмбебап менеджментін (UQM) тудырды. Сапаны басқарудың жалпы менеджментінен сапаның тоталды менеджментіне (TQM) көше бастады. Ескі менеджменттен TQM-нің айырмашылығы ескі менеджментте сапа концепциясы жұмысшыларды бақылайтын арнайы қызметтер, сапаны жетілдіру үшін арнайы шаралар, ал TQM-да сапа өнімнің алынбас бөлігі болып табылады. Оған жету өндіру үрдісіне кіргізілген, ол бір ретті шаралар емес, сапаны өніммен бірге жасайтын жүйелік әрекеттер.

Қазіргі кезде теориялық және практикалық құралдардың күшті жиынтығы жасалған, ол сапа негізінде менеджмент (MBQ) атауын алды. Ол өзіне:

– сапаны қамтамасыз ету үшін халықаралық стандарттар ИСО 9000 және 14000 серияларын;

– жүздеген аккредиттелген сертификаттау органдарын қосатын сапа жүйесін сертификаттаудың халықаралық жүйесін;

– сапа жүйесінің сертификатталған аудиторлары халықаралық реестрін (IRCA), оның ішінде көптеген мемлекеттерден 40000 мамандарды;

– Менеджмент аудитінің күшті жүйесін;

– Дүниежүзінің 1000000-нан астам фирмаларын (соның ішінде Қазақстанның 3000-нан астам мекемесі сапа жүйесіне сертификат алды) қосады.

Сапа басқару жүйесі даму кезеңдерінде 20-ғасырда анықталған концепцияларға сәйкес келген және құжатталған. Жүйелерді құжаттау мекеменің басқару ұйымдастырушылық құрылымын, сонымен қатар өнімді жасау үрдісін басқаруды қамтиды. Ұйым функционалдық құрылым мен үрдістердің жиынтығы болып қарастырылды.

Сапаның құжатталған жүйесі:

– жұмысшылар үшін мотив құралдарын қолдану (жазалау, мадақтау);

– кәсіптік оқыту және біліктілік жоғарылату;

– өнімді тұтынушылармен жақсы қарым-қатынаста болу;

– қосалқы бөлшектер мен шикізат тасымалдаушылармен өзара қарым-қатынас орнату кезеңдерін қосты.

Сапа жүйесінің даму тарихы 5 кезеңге бөлінеді.

1. Бірінші жүйенің пайда болуы – Тейлор жүйесі. Оқыту құрылғыларда жұмыс жасау кәсіптік оқытуға және өлшеу құралдарын қолдануға, типті қосылуларға, дәлдік жүйесін білуге әкелді. Тасымалдаушы мен тұтынушы арасындағы өзара қатынас техникалық шартта көрсетілген талаптар негізінде жүргізілді, олардың орындалуы қабылдау бақылауында тексерілді. Тейлор жүйесінің ерекшелігі әрбір өнімнің сапасын басқару еді.

2. Нақты өнім сапасын үрдістің жиынтығы ретінде өндіріске көшіру басталады. Өндірісті басқарудың прогрессивті қалыпы 3 түрдегі статистикалық бақылау:

– өнім партиясының статистикалық қабылдау;

– үзіліссіз статистикалық қабылдау;

– технологиялық үрдісті статистикалық реттеу болады.

Кәсіптік оқытуға талдаудың, бақылаудың және реттеудің статистикалық әдістеріне оқыту басталды, «тасымалдаушы-тұтынушы» қатынасы қиындап кетті. Оларда көп рөлді статистикалық қабылдау бақылауына стандартты кестелер ала бастады.

Бұл кезеңде сапаның құжатталған жүйелері өмірге келді, мамандардың сапа аймағында жауапкершілігі мен міндеттері айқындалды – өнімдердің сапасы мен дефектісін талдайтын сапа жөніндегі инженер пайда болды. Инспекция мен дефектілерді табу олардың алдын алуына және ескертуіне, үрдістер зерттеу негізі мен оларды басқару негізіне ауысты.

3. 50-жылдары сапаны тоталды басқару концепциясы – TQC. Бұл кезеңде жауапкершілік пен міндеттерді айқындайтын, сонымен қатар сапа қызметінің мамандары емес, мекеме басшыларының өзара қарым-қатынасы пайда болды.

Мотив жүйесі адам факторына ауыса бастады. Сапалы еңбектің маңызды себебі ұжымда жұмыс жасау, жетістіктерді басшылық пен әріптестердің мойындауы болып табылды. Оқу мен мамандықты жоғарылатуға көп көңіл бөлінді.

«Тасымалдаушы-тұтынушы» қарым-қатынас жүйесі өнімді сертификаттауды үшінші жақ арқылы жасауды қарастырды. Сонымен қатар келісімшарттарда сапаға талаптар қатаңсып кетті.

4. 70-80-жылдары сапаны тоталды басқарудан тоталды сапа менеджментіне (TQМ) ауысу басталды. Осы уақытта ИСО 9000 халықаралық сапа стандарттар сериялары пайда болды.

Егер TQC – орнатылған талаптарды орындау мақсатында сапаны басқару болса, TQМ – оған қоса мақсаттар мен талаптарды басқару болды. TQМ-ға сапаны қамтамасыз ету кіреді, ол – тұтынушыда өнімнің сапасы туралы сенімділік беретін шара жүйесі. TQМ жүйесінде мақсаттарға анық сапаны басқару әдістері қолданылады. Жүйенің бір қосымша ерекшелігі ұжымдық қалыптар мен іздеу әдістерін, талдау мен мәселені шешу,бүкіл ұжымның сапаны жоғарылатуға қатысуы қолданылады.

TQМ-да адам рөлі мен қызметкерлерді оқыту ұлғаяды. Мотивация жұмысшылардың жұмысқа қызығушылық туындауын, еңбек демалысының бөлігі мен демалыстардан бас тартуы, яғни жұмысқа құштар және ләззат алатынының белгісі пайда болады. Оқыту барлық саланы қамтып, үзіліссіз болады. Оқыту қалыптары өзгереді, белсенді бола бастайды – жұмыс ойындары, арнайы тестер, оқытудың компьютерлік әдістері және тағы басқалар қолданылады. Оқыту мотивацияның бөлігіне айналады. Кәсіби мамандандырылған жұмысшы ұжымда өзін сенімді ұстайды, көшбасшы рөліне ынталы, оны басшылар және әріптестері бағалайды, жұмыс бабында тез көтеріледі, материалды жақсы қамсыздандырылған.

ИСО 9000 стандарттар негізінде құрылған сапа жүйесінің мақсаттық орнатулары – тапсырыс беруші талап еткен өнімнің сапасын қамтамасыз ету. Сәйкесінше, жүйе механизмі, қолданылатын әдістер мен қаражаттар осы мақсатты жүзеге асыруға бағытталған.

3- және 4-кезеңдердің ортасында ғылымның жаңа саласы –жүйелі техника пайда болады.

Жүйелі техника – бұл жүйені жобалау және құру кезінде ғылыми білімдерді пайдаланумен байланысты, яғни белгіленген мақсатқа қол жеткізу үшін қажет адамдар мен қондырғыларды біріктіретін техника саласы. Жүйелі техника нәтижесіне табиғаттары әртүрлі көптеген өзара байланысты және өзара әсерлесетін факторлар әсер ететін күрделі өндірістік тапсырмаларды шешудің жүйелік жолының принциптеріне негізделеді. Жүйелі техниканың дамуымен ғылыми негізделген кибернетикалық «сапаны басқару» термині тығыз байланысты.

5. 90-жылдары экологиялық мәселелерден, олардың өндірістік әрекетінен туындаған қоғамның өнеркәсіпке деген әсері күшейді. Экологиялық мәселелер ұлғайды. Бұл табиғатты қорғау мен өнім қауіпсіздігі жағынан менеджмент жүйесінің талаптарын бекітетін ИСО 14000 сериялы стандарттардың пайда болуына әкелді. Сапа және экологиялық қауіпсіздік ұғымдары бірдей мағынада қолданылатын болды.

ИСО 14000 стандарттарына сәйкес сапа жүйесінің сертификаттау өндіріс жағынан табиғатқа үлкен әсерін тигізетін елдерде өте белгілі болып табылады. Соған байланысты қазіргі кезде сертификаттардың көп бөлігіне Жапония мемлекеті ие. Сапаның гуманистикалық құраушысы едәуір өсті.

Бұл саты жаңа ақпараттық технологияның пайда болуымен сипатталады. CALS-технология – бұл өнім сапасын қамтамасыз етудің өмірлік циклі қатысушыларының ақпараттық өзара әрекеттерінің заманауи әдістерін енгізу мен басқару процестерінің өндірістілігін, әсерлілігін жүйелік арттыру стратегиясы. CALS стратегиясын енгізудің негізгі экономикалық әсеріне бұйым сапасын қамтамасыз ету мен ұстап тұру, құру үшін қолданылатын электронды ақпаратты бірлесіп пайдалану мен интеграциялау арқылы қол жеткізеді. Ол ақпаратты тұтынушыға жылдам жеткізуді, оны қайта өңдеуді, игеру мен әрекеттер үшін дұрыс әрекет қабылдауды қамтамасыз етеді.

Өндірістің ақпараттық мәдениеті қазіргі уақытта өте жоғарғы талаптарға жауап беруі тиіс, бұл тек қандай да бір фирма немесе зауыттың әрекеті емес, уақыттың талабы болып табылады. Ақпараттық алмасудың жеделдігіне байланысты өндірістік әрекеттердің де жылдамдығы үдей түседі. Өндірілетін бұйым сапасына ерекше әсер ететін ақпарат беру мен сақтаудың ең заманауи ақпараттық технологиясын пайдалану қажет. Оларға ақпараттың электрондық базалары, электронды пошта, электронды құжаттандыру, кәсіпорын функционалдығының математикалық модельдері мен барлық есептеулерді компьтерлендіру жатады.

CALS стратегиясын іске асыру кезінде басты нормативтік және құқықтық база ретінде стандарттар қолданылады. Бүкіл өмірлік циклінің барлық сатыларында өнім туралы мәліметтерді бірлесіп пайдалану оларды ұсыну тәсілдері мен пайдалану технологиясын стандарттау арқылы жүзеге асырылады. Стандарттарды таңдау CALS стратегиясын енгізудің бір бөлігі болып табылады. CALS стратегиясын енгізу – ұйым іс-әрекетінің әртүрлі аспектілерімен тығыз байланысты күрделі, жан-жақты процесс. Сондықтан оны жүзеге асыру үшін бірқатар сілтемелер:

– әртүрлі деңгейдегі нормативтік және әдістемелік құжаттама;

– технологиясы аумағындағы сыналған және реттелген әрекеттер мен қызметтер нарығы;

– кадрларды дайындау жүйесі;

– CALS – технологиясы аумағындағы ғылыми-зерттеу жұмыстары;

– осы технологияны қабылдауға қоғамның ақпараттық дайындығы болуы қажет.