Business and corporate management
и сливках, особо полезных для здоровья кисломолочных продуктах, то наблюдается не только увеличение темпов их импорта, но и возрастание его доли в структуре потребления с 18,0% в 2003 г. до 25,0% в 2009 г. Что касается сыра и творога, то удельный вес этих продуктов, ввозимых из-за рубежа, неуклонно повышается.
Сегодня их внутреннее производство обеспечивает лишь 41,1% потребности рынка, а на долю импорта приходится 58,9%, тогда как в 2003 г. она составляла лишь 15,8%. Позитивной тенденцией можно считать, что за рассматриваемый период упала доля в потребления импортного сливочного масла, но ее величина остается еще значительной и покрывает рыночный спрос на 19,1%.
–
* Рассчитано по данным Агентства РК по статистике Известно, что отсутствие защиты внутреннего рынка и должной поддержки со стороны государства на заре становления рыночной экономики привели к экспансии казахстанского рынка молочных продуктов заграничными товарами.
было завезено сливочного масла 62,2% от отечественной выработки; ввоз сыра и творога превысил более чем в 1,5 раза выпуск его в республике. Правда, прочие импортные молочные продукты занимают сравнительно малую долю – 1/3 часть от республиканского производства, что связано с небольшим сроком их хранения.
3. Соотношение производства и импорта основных молочных продуктов в РК в 2005 г. и 2009 г.*
–
* Рассчитано по данным Агентства РК по статистике Более 92,2% импорта всех молочных изделий завозятся из стран СНГ, ЕврАзЭС и Таможенного союза, с которыми торговля в соответствии с международными обязательствами, осуществляется беспошлинно, из них из России – 45 %, Кыргызстана – 25%. Импорт готовой продукции из этих стран ук
–
репляет свои позиции на казахстанском рынке, в то время как конкурентоспособность отечественного производства снижается.
В качестве другой постоянной проблемы молокоперерабатывающей отрасли можно назвать дефицит молочного сырья, который лишает предприятия маневренности при введении новых номенклатурных и ассортиментных позиций, марок, ориентированных на другие ценовые сегменты, со стороны которых в условиях кризиса наблюдается больший спрос.
Формирование рынка и функционирование отечественных молочных заводов, сопровождаемые ожесточенной конкуренцией с зарубежными импортерами, происходило в условиях систематического ухудшения ресурсного обеспечения, снижения предложения животноводческого сырья со стороны местных сельхозпроизводителей.
Производство молока в хозяйствах всех категорий снизилось с 5641,6 тыс. т в 1990 г. до 3535,2 тыс. т в 1999 г., т.е. составило лишь 37,3%. Однако, начиная с 2000 г., фиксируется его стабильный рост, который в 2009 г. практически приблизился к уровню 1990 г., когда удой был доведен до 5303,9 тыс. т, хотя этого недостаточно для обеспечения продовольственной безопасности республики.
Несмотря на этот позитивный факт, система реализации сельхозпроизводителями молочного сырья продолжает носить неорганизованный, фрагментарный характер, и в среднем в Казахстане от общего объема удоя перерабатывается меньше трети молока, а оставшиеся 2/3 реализуются через неорганизованные рынки.
– 31,6%. В 2009 г. молочным предприятиям республики поставлено на переработку 1,25 млн т молока, что составило всего 27,4% общего объема надоев. Основной причиной этого является отсутствие в большинстве регионов молокоприемных пунктов, на которых бы имелись охладители, очистители и прочее необходимое оборудование.
Удручающая тенденция сохраняется и в отношении структуры производителей молока. Если в 1990 г. в сельхозпредприятиях (молочно-товарных фермах), являвшихся основными поставщиками сырья, на которые обычно рассчитывали молокопереработчики, и отличающихся способностью к внедрению инноваций, было произведено 54,3% от общего объема молока, то в 2009 г.
Все это сказывается на качестве поступающего на переработку молока, которое снижается год от года. Если в 1989 г. первосортным было сдано 56% молока, то в 1994 г. – всего 37,3%. Одновременно увеличилась сдача несортового молока до 36,8%. Молоко с каждым годом все меньше отвечает требованиям молочной отрасли, так как в нем увеличивается содержание механических примесей.
А несвоевременное охлаждение молока ведет к быстрому размножению бактерий и к повышению уровня его кислотности.
Содержание жира также имеет тенденцию к снижению. По оценкам специалистов, сегодня доля молока высшего сорта в Казахстане занимает всего 2-3% от объемов производства, небольшую долю составляет и первый сорт, большая часть приходится на молоко второго сорта.
Более трети молока непригодно для выпуска высококачественной молочной продукции. Кроме того, для производства отдельных видов молочных продуктов сырье должно точно соответствовать технологическим требованиям. Поэтому низкое качество поступающего молочного сырья, помимо экономических трудностей, является одной из веских причин того, что отечественные молочные заводы не могут выпускать, например, продукты детского питания.
К качеству сырья для их выработки предъявляются повышенные требования: низкая бактериальная обсемененность, определенное содержание минеральных веществ, допустимый уровень кислотности. Они не могут изготавливаться из сборного молока. По этой причине в республике с более чем 16-миллионным населением практически не производятся детские молочные продукты: сухие смеси, жидкие, пастообразные, на зерново-молочной основе, в том числе лечебные продукты со специально заданным составом пищевых веществ.
Дебиеттер
1. Science, Technology and Industry Scoreboard 2005. P.: OECD, 2005.
2. Социальные рамки информационного общества// Новая технократическая волна на Западе. Под ред.
П.С. Гуревича. М., 1988, с. 330.
3. www. stat.kz.
А.С. РАХМЕТОВА, студентка профильной магистратуры факультета «Финансы»
КазЭУ им. Т. Рыскулова
Қазақстан азаматтығын алу | қазақстан республикасының электрондық үкіметі
Литература
1. Стратегия индустриально-инновационного развития Республики Казахстан на 2003-2021 годы, утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 17 мая 2003 г.
2. Государственная программа по форсированному индустриально-инновационному развитию Республики Казахстан на 2021-2021 годы, Утверждена Указом Президента Республики Казахстан от 19 марта 2021 года № 958.
3. Мухамедьяров А.М. Инновационный менеджмент. – М.: ИНФРА-М, 2008. – С. 59.
4. Морозов Ю.П. Инновационный менеджмент. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2009. – С. 96.
5. Соколов А.В. Долгосрочная инновационная стратегия развитых стран / В сб. Кузык Б.Н., Яковец Ю.В.
Россия – 2050. Стратегия инновационного прорыва. – М.: Экономика, 2005. С. 601.
6. Инновационный менеджмент / Под ред. Оголевой Л.Н. – М.: ИНФРА. – М, 2009. – С. 199.
7. Анищик В.М., Русецкий А.В., Толочко Н.К.Инновационная деятельность и научно-технологическое развитие. – Минск: изд. центр БГУ, 2005. – С. 145.
8. Инновационный менеджмент: Концепции, многоуровневые стратегии и механизмы инновационного развития: учебное пособие / Под ред. Аньшина В.М., Дагаева А.А. – М.: Дело, 2007. – С. 156.
9. Управление инновационными проектами; под ред. В.Л.Попова. – М.: ИНФРА-М, 2009. – С. 284.
–
Д.Я. КУАТОВА, к.э.н., доцент КазЭУ им. Т. Рыскулова
Мировая практика финансирования инноваций
Одним из важных элементов инновационного механизма индустриально-инновационного развития Республики Казахстан является финансирование инновационных программ [1; 2]. Оно подразумевает обеспечение ресурсами, в состав которых входят не только денежные средства, но и выражаемые в денежном эквиваленте прочие инвестиции, в том числе основные и оборотные средства, имущественные права и нематериальные активы, кредиты, займы и залоги, права землепользования и пр.
В специальной литературе различают две формы финансирования инноваций – прямое и косвенное [3]. Первое состоит из непосредственно прямых источников, второе – из косвенных. К прямым источникам финансирования относятся:
бюджетные (государственные и региональные) средства;
внебюджетные фонды;
собственные средства предприятий (объединений);
кредиты;
инновационные инвестиции;
специальные фонды;
инновационные иностранные кредиты для венчурных организаций, разрабатывающих наукоемкие новшества;
гранты;
Молочных продуктов в республике казахстан
В структуре питания человека молоку и продуктам его переработки отведена особая роль. В настоящее время тенденция все в большей степени удовлетворять потребности населения в молочных продуктах за счет их промышленного производства имеет устойчивый рост, и рынок формируют главным образом молокоперерабатывающие промышленные предприятия.
Анализ емкости казахстанского рынка молочной продукции показал, что по объему потребления и производства он обладает потенциальными резервами роста. Сегодня среднедушевое потребление молока и молочных продуктов населением существенно отстает от научно обоснованной нормы ВОЗ, составляющей 360 кг в год, и значительно меньше, чем в развитых странах мира.
Потребление этих продуктов на одного проживающего в республике неуклонно снижалось с 311 кг в 1990 г. до 189 кг в 2005 г., т.е. на 39,2%, что оказалось ниже уровня 1957 г. и составило 52,5% от медицинской нормы. Несмотря на это, следует отметить, что, начиная с 2006 г., преодолена эта негативная тенденция.
В 2009 г. данный показатель официально составил 210 кг в год, и в продуктах питания молоко и молочные продукты занимают наибольшую долю (30,1%). Все эти данные свидетельствуют о том, что потенциальный рост потребления жизненно необходимых молочных продуктов теоретически оправдан, тем более, что, к примеру, среднестатистический житель Германии употребляет 430 кг, Франции – 444 кг, стран Скандинавии – более 500 кг молокопродуктов.
На структуру отраслевого рынка значительное влияние оказывают параметры спроса и рыночная власть потребителей. Возможность потребления молочных продуктов на уровне физиологических норм в широком ассортименте, а следовательно, увеличение емкости рынка, диктуется, с одной стороны, наметившимися в республике позитивными тенденциями повышения потребительского спроса, обусловленным ростом реальных доходов и соответственно покупательной способности подавляющей части населения и переориентацией его на продукты более высококалорийные, питательные и дорогие.
Так, реальные денежные доходы казахстанцев растут год от года. Правда, если в 2007 г. к предыдущему году рост составил 118,9%, то в 2009 г. по сравнению с 2008 г. этот индекс был на уровне 105,2%, что вполне объяснимо влиянием экономического кризиса.
Однако, несмотря на последний, доля населения с доходами ниже величины прожиточного минимума сократилась с 31,6% в 2005 г. до 8,2% в 2009 г. По данным официальной статистики, потребительские расходы на молочные продукты на душу населения в 2009 г. оказались равны 10447 тенге против 4004 тенге в 2005г., т.е. рост достиг 260,9%, и доля их в расходах на продукты питания увеличилась за период с 10,3% до 12,1%.
Кризис затронул многие отрасли пищевой промышленности, но меньше всего он сказался на секторе молочных продуктов, поскольку именно они являются частью ежедневного рациона все большего количества людей и составляют основу полноценного питания. Тем не менее, менеджеры компании «Тетра Пак Центральная Азия» отметили, что потребление многих молочных продуктов с высокой добавленной стоимостью (питьевой йогурт, сливки, сыр, сметана, ароматизированное молоко, кисломолочные продукты и др.), во время кризиса замедлилось.
Экспертная оценка снижения в 2008 г. спроса на молочную продукцию составляет порядка 11%. Одна из причин такого падения – значительный рост цен на молоко и молочные продукты (на 48-86% в 2008 г. по сравнению с 2006 г.). Однако, во-первых, кризис не вечен, когда-нибудь он закончится, во-вторых, рассчитанные коэффициенты эластичности спроса по доходам показали, что отсутствует сильная зависимость спроса на питьевое молоко и кисломолочные продукты от доходов потребителей, она стала меньше проявляться и на продукты более глубокой переработки (сыр, масло, сметана и т.д.). В-третьих, представители «Тетра Пак» утверждают, что
–
на структуру спроса и на молочную промышленность уже оказывают влияние три демографических показателя: старение населения, растущий средний класс и урбанизация. Поэтому намечаются новые потребительские тенденции, являющиеся для производителей молочной продукции стимулом для разработки продуктов для пожилых людей, обогащенных кальцием, витаминами и минералами; для среднего класса – жидких молочных продуктов класса «premium», таких как питьевой йогурт, обогащенное и ароматизированное молоко; для растущего городского населения – упакованных продуктов длительного хранения.
В Казахстане сейчас существуют предпосылки для реализации подобного сценария развития рынка. Официальная статистика социалистического периода фиксировала прогрессивные изменения в темпах роста молочной промышленности Каз.ССР. Так, за тридцатилетний период с 1960 по 1990 гг.
выпуск в натуральном выражении обработанного жидкого молока возрос в 5,1 раза, а сливочного масла
– в 2,9 раза. В то же время развитие молочной промышленности осуществлялось экстенсивным путем, что нашло выражение в нерациональной структуре переработки, неполном использовании всех компонентов молочного сырья, бедном ассортименте молочной продукции.
Стихийность перехода от административных методов управления к экономическим и отсутствие механизма реформирования продовольственной системы в соответствии с новыми рыночными условиями привели к усугублению существовавших проблем в молочной отрасли и появлению новых.
Прежде всего это выразилось в резком снижении объемов производства практически всех видов молочной продукции. Особенно неблагополучным оказался 1999 г., когда объемы выработки цельномолочной продукции отечественными товаропроизводителями упали в 16,3 раза, масла сливочного – в 22,1 раза и составили лишь 4,2% от уровня базисного 1990 г., сухого молока – в 13,1, сыров – в 9,2 и мороженого – в 8,1 раза.
Если говорить о молочных консервах, то если в 1990 г. их произведено было в количестве 500 т, впоследствии выработка их пошла на убыль, упав до 8 т в 1997 г. Однако теперь здесь прослеживается оптимистичная тенденция: в последующие годы выпуск их стал постепенно возрастать и по оперативной информации Министерства сельского хозяйства республики достиг в 2021 г. 9521 т.
Вообще, начиная с 2000 г., наметилась и за прошедшее десятилетие укрепилась тенденция постепенного увеличения объемов производства казахстанских молочных продуктов, хотя и до сих пор они не достигли уровня 1990 г. (табл. 1). И несмотря на это, расширение спроса на молочную продукцию имеет жесткие пределы, обусловленные физиологическими границами, этот факт подчеркивает наличие перспектив для дальнейшего роста отечественного производства.
–
* Рассчитано по данным Агентства РК по статистике О том, что у казахстанских предприятий есть резервы роста свидетельствует и то, что потребность в молочных изделиях удовлетворяется за счет импорта, если не сказать, что на сегодня от него существует сильная зависимость.
Натуралды және тауарлы шаруашылық сипаттамасы

| Натуралды шаруашылық | Тауарлы шаруашылық |
| 1. Экономикалық қатынастар тұйық жүйелі түрде болады. | 1.Экономикалық қатынастар ашық жүйелі түрде болады. |
| 2. Еңбек бөлінісі дамыған негізінде қолмен жасалатын еңбектің түрі. | 2. Еңбек бөлінісі мен тауар айырбасы мамандарылған еңбек. |
| 3. Өндіріс пен тұтынудың арасында тікелей экономикалық байланыста болады. Өндірілген өнім айырбасқа қатыспай-ақ тікелей тұтынылады. | 3. Өндіріс пен тұтынудың арасындағы жанама экономикалық байланыс. Өндірілген өнім нарықта айырбасқа сатуға түсіп, кейін тұтынылады. |
Бұл қоғамдық өндірістің екі түріне қысқаша төмендегідей сипаттама беруге болады.
Натуралды шаруашылық– қоғамдық өндірісті ұйымдастырудың ертедегі түрі болып табылады. Алғашқы қауымдағы адамның еңбек құрал сайманының қарапайымдылығы оған өнімді тек өзінің тұтынысы үшін жасауға мүмкіншілік береді. Яғни натуралды дегеніміз – адамдар өнімді айырбасқа нарыққа шығаруға ұмтылмастан, тек өздерінің жеке бас қажеттіліктерін өтеу үшін өндірілетін шаруашылықты айтамыз. Олардың негізгі белгілірі мыналар:
– өндіргіш күштер мен оларды ұйымдастыру аса қарапайым;
– өндірілетін өнімдер жиыны ғасырлар бойы өзгерместен жылдан- жылға бірдей көлемде өндіріледі.
Алайда «өндірдік-тұтындық» – приципі бойынша өмір сүру мүмкін емес екендігі кейінірек қоғамда дәлелдене бастады, яғни мұндай саясат елдің әлемдік рыноктан оқшаулануына экономикалық ғылымның артта қалуына әкелді, сондықтан экономикалық ұйымдастырудың бұл формасын қолдану мүмкін емес.
Осыдан кейін тауарлы шаруашылық қалыптасты. Мұның мәні мынада: Тауарлы деп- өнімдер сату үшін өндіріліп, ал өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы байланыс нарықтың көмегімен жүзеге асырылатын шаруашылық аталады.
Тауарлы шаруашылықтың пайда болуының қажетті шарты: нақты бір өнім шығарушыға өндірушілердің мамандануын білдіретін қоғамдық еңбек бөлінісі, яғни тауарлы шаруашылық – өндірілген өнім айырбасқа (сатуға) түседі.
жеке меншіктің болуы;
тауар өндірушілердің экономикалық оқшаулануы.
Тауарлы өндірістің шығу себебі жеке меншік және шаруашылық қатынастары арқылы өндірушілердің бір – бірінен оқшаулануы. Ол жеке меншік алғашқы қауымдық қоғамның ыдырау кезеңінде бой көтерді. Белгілері: Тауарлы өндірістің даму сипаты айырбаспен нарықтың дамуына байланысты.
· жеке меншіктің пайда болуы;
· тұтынушылар өз қажетін қанағаттандыра алу қабылеттілігі;
· еркін кәсіпкерлікпен айналысуға жол ашылды;
· қоғамдық өнімнің басым бөлігі тек жеке тұтыну үшін емес, нарық арқылы сатуға арналды;
· экономикада мемлекеттік және жеке сектордың болуымен сипатталады.
Тауар – сатуға немесе айырбасқа түсетін өнім. К.Марстың ойынша, тауардың екі қасиеті бар:
– адамның сұранысын қанағаттандыру, яғни тұтыну құны;
– басқа затқа айырбастау мүмкіндігі, яғни айырбас құны (өз құны).
Тұтыну құны – тауардың пайдалылығы, адамның белгілі бір қажеттілігін қанағаттандыру қасиеті.
Айырбас құны (тауардың өз құны) – тауардың басқа тауарларға айырбасталу қабілеттілігі. Тауардың мұндай қасиеттері оны өндіруге жұмсалған еңбектің екі жақты сипатына байланысты:
Бірінші жағынан, еңбектің нақты түрі белгілі бір тұтыну құнын өндірумен сипатталады. Яғни, нақты еңбек арнайы еңбек құралдарын пайдаланумен, жұмыскердің мамандығымен, одан қалды нақты нәтижесімен көрінеді. Сондықтан, тұтыну құнын жасайтын еңбекті нақты еңбекдеп атайды. Адамның жұмыс күші шығындары тұрғысында барлық еңбек біркелкі және оның нақты түріне тәуелсіз. Мұндай еңбек абстрактылы еңбек. Нақты және абстрактылы еңбек – бұл тауарды жасайтын бір еңбектің екі жағы.

Құн заңы – өндірушілер арасындағы байланыстарды, сондай-ақ қоғамдық еңбекті бөлу мен ынталандыруды реттеп отырған экономикалық заң. Бұл заңның мағынасы: тауар өндіру мен айырбастау оның қоғамдық қажетті шығындарымен өлшенеді.
Құн заңы нарықта баға заңы ретінде көрінеді, немесе баға – құн заңының көрінісі. Бағаның өзгеруі құн заңының өндіріс салалары арасында өндірістік ресурстарды қайта бөлу қызметін атқаратынын көрсетеді.
Қандай бір қоғамда болсын, ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі мен тауар айналымынан туындайды. Көптеген тауарлар массасынан белгілі бір немесе бірнеше тауарлар айырбас кезінде делдалдық қызмет атқару мақсатымен бөлініп шығады. Мұндай тауарлар ұлу қабыршығы, аң терісі, мал мен алтын, тағы басқа да көптеген басқа тауарлар болуы мүмкін. Бірақ уақыт өте келе бұл құнның жалпыға ортақ формасының пайда болуына әкелді. Кез келген басқа тауарларға тікелей айырбастауға қабілеті бар тауар жалпылама эквивалент деген ат алды. Сонымен, бұл қызметті барлық жерде дерлік үнемі күміс пен алтын атқаратын болды. Ақша айналыс құрамында шақа формасы ретінде көрініс алады.
Монетаның отаны ретіндегі Лидия мемлекеті болып есептеледі. Онда монета алғашқы рет б.д.д. VII-ші ғасырда шыққан. Ал монета термині Юнон–Монета храмы атымен байланысты шыққан, себебі Ертедегі Римде алғашқы монета сарайы сонда болған.
Ақша дамуының өзі айырбаста асыл металдардан жасалған шақаның болуымен тоқталған жоқ. Бұл дамудың келесі қадамы – қағаз ақшаның, содан кейін несиелік ақшаның пайда болуы. Қағаз ақша ХІІ ғасырда тұңғыш рет Қытайда басылып шықты. Қағаз ақшаның кең көлемде таралуы ХҮІІІ ғасырдан басталады. 1761 жылдан бастап Швециядағы ірі банк өзінің «банкнот» деп аталатын қағаз ақшаларын шығара бастады.
Тауар айырбасының дамуына байланысты «ақша» теориясы дүниеге келді. Қоғамның құрылуының бастапқы сатысында айырбас кездейсоқтық сипатта болды, яғни бір тауар екінші тауарға еркін айырбасталды. Осылай бірте- бірте айырбас мөлшері қалыптасты. Екі тауарды айыртастауда бір тауардың құны екінші тауардың құнына теңестірілді.
Өндіріспен еңбек бөлінісі дамыған сайын рынок көптеген тауарларға тола басталды. Сол себепті, бір тауардың құнын көптеген тауардың құнымен салыстыруға мүмкіндік туды. Айырбастың ұзақ тарихи дамуының нәтижесінде арнайы тауар пайда болды: ол ақшалық тауар. Ақша – бұл жалпы эквивалент рөлін атқаратын ерекше тауар. Бірнеше жүз жылдар бұрын көптеген халықта ақшаның рөлін мүйізді ірі қара мал атқарды. Біртіндеп жалпы эквивалент рөлін алтын атқарды. Оған оның мынадай қасиеттері әсер етті:
1. Сапалық, біртектілік.
2. Сандық бөлінуі.
3. Қолайлылығы. Алтынның аз мөлшеріне көп жұмыс күш кетеді.
4. Сақталуы.
Әдеттегі тауар ретінде алтын- тұтыну құнына және құнға ие.Алтыннан тұтыну құны өнеркәсіпте әшекейлі заттар, алтын жалату үшін қолданылады және т.б. Алтынның құны- еңбек құн теориясына сәйкес айтылды өндіруге кеткен қоғамдық қажетті еңбекпен анықталады. Алтын құнының ақшалық материал ретіндегі ерекшелігін тікелей жалпы айырбастау формасына ие болуынан көрінеді.
Ақшаның осы заманғы концепциясы (XVII-XVIII) ғасырларда пайда болған теориялардан туындайды: яғни
· металдық
· номиналдық
· сандық теорияларна байланысты болады.
Ақшаның металдық теориясы – капиталдың қорлану кезеңінде пайда болды, яғни ақшаның рөлін алтын мен күміске теңестірді және қазына ретінде, әлемдік ақша ретінде таныды. Оның негізгі өкілдері «меркантелистер» мектебінің өкілі. Томас Мэн мемлекеттің монетаны бұзуына қарсы шықты. Ақшаны әлеуметтік қатынастар емес, зат ретінде қарастырды.
«Ақшаның номиналды теориясының – негізгі ерекшелігі мынадай деді – ақша тауар өнімі емес, олар шартты белгі ғана болып табылады және бағалылығын мемлекет бекітеді. Сондықтан белгісінің алтынмен ешқандай байланысы жоқ». Бұл теорияның негізін қалаушы ағылшын экономисті Кейнс және американ экономисті Пол Самуэльсон. Ақшаның сандық теориясының-негізін қалаушылыр ағылшын экономисті Дж. Локк пен Д. Рикардо. Олар ақшаның құндық негізін қорғады. Яғни ақша бірлігінің құны мен тауар бағаларының деңгейі айналыстағы ақшаның мөлшерімен байланысты анықталады деді.
Ең алғаш – қағаз ақша XII ғасырда- ақ Қытайда, Ресейде Екатерина II-ң кезінде 1769 жылы пайда болды.
Қандай бір қоғамда болмасын, ақшаның қажеттілігі тауар өндірісі мен тауар айналымынан туындайды. Ақша бұл жылпылама эквиваленттік рөл атқаратын ерекше тауар. Кез келген тауар өзінің құнын ақшамен көрсетеді. Ақшаға бірнеше қасиеттер тән:
– Біртектілігі және сапалылығы (жасанды ақша жасау өте қиынға соғады).
– Пайдалануға өте ыңғайлы
– Мүлтіксіз сақталынуы
Оның қандай да бір болсын пропорцияда бөліне алатын ерекшелігі.
Шаруашылық туралы жалпы мағұлмат
Өндірістік
тәжірибеден өту барысындағы
тәжірибеші – студенттің міндеттері:
– Өндірістік тәжірибе
өтетін ұйымның, кәсіпорынның
құрылымдық жүйесімен және жұмыс
бағытымен танысу;
– Өндірістік
тәжірибе өтетін аймақтың, шаруашылықтың
топырақ-климат жағдайымен танысу;
– Жұмыс бағытына
байланысты арнайы әдебиеттермен
жұмыс істеу;
– Теориялық
білімін өндірістік тәжірибедепайдалану
және дамыту;
– Ғылыми
– зерттеу және эксперименттік
жұмыстарды жүргізу әдістемелерін
меңгеру және игеру;
– Ауыл
шаруашылығы дақылдарының егісіне
бақылау жүргізуге және күтім
жасауға дағдылану;
– Өндірістік тәжірибе
барысында жиналған материалдарды,
эксперименттік деректерді және
экономикалық мәліметтерді жүйелеу
және талдау;
– Еңбек
қорғау және
әртүрлі техникамен, улы химикаттармен,
реактивтермен және тағы басқа
жұмыс жасауда қауіпсіздік техникасы
бойынша нормативтік талаптарды
игеру;
– Өндірістік
тәжірибе жөнінде талапқа
сай және белгіленген мерзімдерде
есеп дайындау және қорғау;
Мазмұны
Кіріспе
- Шаруашылық туралы жалпы мағұлмат
- Топырақ, ауа-райы, табиғат жағдайы
- Жоңышқаның халық шаруашылығындағы маңызы
- Жоңышқаның ботаникалық сипаттамасы және биологиялық ерекшеліктері. Сорттары
- Жоңышқаның өсіру технологиясы, себу мерзімі, тәсілі мен мөлшері
- Топырақты өңдеу, тыңайтқыштарды қолдану және арамшөптермен күресудің жүйесі
- Еңбекті қорғау
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Еліміздің ауыл
шаруашылығы саласының алдында тұрған негізгі міндеттердің
бірі – ауыл шаруашылығы дақылдарынан
мол, әрі сапалы өнім алып қана қоймай,
топырақ құнарлығын жоғарылату болып
табылады.
Елбасы халыққа
2021 жылғы Жолдауында ауыл шаруашылығы
саласына қатысты осылай деп мәлімдеді:
Біріншіден, негізгі күш еңбек өнімділігінің
өсуіне салынуы қажет. Біздің ауыл шаруашылығындағы
еңбек өнімділігі ең төменгі – 1 жұмысшыға
3 мың долларды ғана құрайды. Ал дамыған
елдерде ол 50 мыңнан 70 мың долларға дейін
жетеді. Әрине, қолайлы ауа райы жағдайында
мол астық алып, сол үшін мақтануға болар.
Диқандардың еңбегі бар. Алайда, біздің
ауыл қазір қандай деңгейде екенін қарасақ,
орасан зор жұмыс күтіп тұр, деген Елбасы
Ауыл шаруашығы министрлігі мен агроөнеркәсіп
кешені мамандарының бәріне де осы мәселелермен
айналысу керектігін қадап айтты. Сондықтан,
2021 жылға қарай ауыл шаруашылығындағы
еңбек өнімділігін кемінде екі есеге көтеру
керек. Осынау күрделі мәселені шешу тек
индустриялық әртараптандыру арқылы,
яғни ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу
өсімі, жаңа технология, жаңа жабдықтар
мен жаңаша қадамдар есебінен ғана мүмкін.
Өзгелерде бар тәжірибені тезірек қолға
алу керек. Екіншіден, елдің азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету маңызды
мәселе. 2021 жылға қарай азық-түлік тауарларының
ішкі нарығының 80 пайызын отандық азық-түлік
өнімдері құрауы тиіс. Бізде бұған толық
мүмкіндіктер бар. Үшіншіден, экспорттық
мүмкіндіктерді бірінші кезекте Кеден
одағы елдері аясында, Орталық Азия және
Кавказ, Таяу Шығыс бағытында дамыту, деді
Мемлекет басшысы.
Алдыңғы дақыл
сапалы астық өндіруде үлкен рөл атқарып
отыр. Масақтық астық өндіруде егістіктерге
сапалы дән егілсе гектарына 3-4 центнерден
артық өнім алынатындығы ғылыми зерттеулердің
нәтижелері, алдыңғы қатарлы шаруашылықтардың
деректерімен дәлелденген мәселе.
Бір сортты ұзақ жылдар бойы егу тұқымның
сапасын төмендетуге әкеліп соғады, себебі
ол механикалық зақымданады және биологиялық
ластануы мүмкін. Агротехникалық шаралардың
толық орындалмауы да дәннің сапасын төмендетеді.
Қазіргі уақытта ғылыми-зерттеу мекемелерінің
шығарған жоғары өнімді және сапалы сорттары
өндіріске қарқынды енгізілуде.
Қазақстан бойынша
күздік бидайдың егіс көлемі 1,2 млн. га.
шамасында, оның көбі (80 шамасы) республикамыздың
оңтүстік және оңтүстік шығысында орналасқан
Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының
тәлімі және суармалы жерлерінде егіледі.
Тәжірибе жүргізілген Агроуниверситет
оқу тәжірибе шаруашылығы туралы
қысқаша мағұлыматтар және топырақ
климат жағдайлары
Қазақ ұлттық аграрлық
университеттің оқу тәжірибе шаруашылығы
Алматы облысының солтүстік – батыс
бөлігінде Еңбекшіқазақ ауданының Саймасай
ауылында орналасқан. Алматы қаласынан
37 км, ал Есік қаласынан 18 км қашықтықта
орналасқан. Шаруашылық жері таулы
аймақ жазығында, ондағы грунттық жер
асты сулары 1,2-1,6 м тереңдікте жатыр. Шаруашылықта
арнайы болашақ мамандарға арналған екі
қабатты бір жатақхана бар. Шынтуайтында
келгенде қазір ОТШ агроуниверситеті
ескірген, техника жетіспейді, жағдайы
мүшкіл.
кесте
1
Шаруашылықтың
жер көлемі және оның түрлері
Пайдаланылатын жер түрлері | Көлем, га | Көлеміне қатынасы | Барлығы,% | Оның ішінде % |
Барлығы | оның ішінде | |||
Жыртылатын | 500 | 300 | 45,4 | 60 |
Табиғи шабындық | 300 | —– | 27,3 | —- |
Табиғи жайылымдар | 300 | —– | 27,3 | —- |
Барлық пайдаланылатын | 1100 | 300 | 100 | 27,27 |
Жоғарыда 1 кестеде
келтірілген деректер бойынша бұл
шаруашылықтың барлық пайдалануға
келетін жер көлемі 1100 га, оның ішінде
жыртылған жер 500 га, табиғи шалғындар
мен табиғи жайылымдар 600 га.
Кесте 2
Егіс көлемінің құрылымы
Дақыл | 2021 жылдың қортындысы | 2021 жылдың қорытындысы | 2021 жылыдың қорытындысы ( алдағы) | |||
егіс көлемі | егіс көлемі | егіс көлемі | ||||
Күздік бидай | га | % | га | % | га | % |
260 | 23,6 | 274 | 24,9 | 273 | 24,8 | |
Майбұршақ | 10 | 0,9 | 11 | 1 | 12 | 1,09 |
Жүгері | 100 | 9,05 | 90 | 8,4 | 95 | 8,6 |
Көп жылдық шөп | 130 | 11,6 | 135 | 12,4 | 130 | 11,8 |
Табиғи шабындық | 300 | 27,4 | 320 | 29,1 | 310 | 28,2 |
Табиғи жайылым | 300 | 27,4 | 270 | 24,2 | 280 | 25,5 |
Барлық жер | 1100 | 100 | 1100 | 100 | 1100 | 100 |
Жоғардағы көрсетілген
кестедегі деректер бойынша, барлық
пайдаланылатын жер көлемінің 55% табиғи
жайылым мен шабындықтың үлесінде ,12 %
көп жылдық шөптердің үлесіне,33 % дәнді
дақылдардың үлесіне тиеді.
Кесте 3
Шаруашылықтың материалдық техникалық
бағасы
Ауыл | Маркасы | Саны |
Автомашиналар | ГАЗ Газель ЗИЛ | 2 1 1 |
Тракторлар | МТЗ МТЗ ЮМЗ | 2 3 1 |
Соқалар | ПН | 2 |
Тырмалар | ЗИГ | 2 |
Сеялкалар | СЗ | 2 |
Дискілер | ЛДГ– | 2 |
Бұл шаруашылықтың
автомашиналары, тракторлары, агрегаттары
толық жабдықталған.
Кесте 4
Ауыспалы
егістер үлгісі
Ауыспалы егістер | Ауыспалы егістің | Әрбір танаптың | Дақылдардың орналасу | |||||
Егіс көлемі | Егіс көлемі | |||||||
Күздік бидай | | | 1.көп жылдық 2.көп жылдық шөп 3. күздік бидай 4. күздік бидай | |||||
Жүгері | | | ||||||
Көп жылдық шөп | | | ||||||
Майбұршақ | 10 | 5 | 5. арпа | |||||
5 танапты ауыспалы | 4 танапты ауыспалы | 3 танапты ауыспалы | ||||||
| 1.көп.ж шөп 2.көп.ж шөп 3.темекі 4.жүгері 5.темекі | 1.көп.ж шөп 2.көп.ж шөп 3. күздік бидай 4. темекі | 1.жүгері дәнге 2.майбұршақ 3.рапс 4.майбұршақ | 1. жүгері дәнге 2. майбұршақ 3.рапс | ||||
3- кестеде «Агроуниверситет» ОТШ ауыспалы
егістердің орналасу үлгілері берілген.
Кең түрде қолданылып жүрген
ауыспалы егістің түрі 5 танапты
дәнді көпжылдық шөпті ауыспалы
егістігі.
кесте 5 Ауыл
шаруашылық дақылдарының өнімдері
Дақылдар | 2021 жыл | 2021 жыл | 2021 жыл | ||
жоспары | орындалуы | Жоспары | орындалуы | Жоспарлы өнім | |
Күздік бидай | 18 | 17 | 20 | 17 | 18 |
Кесте 6 өндірілетін негізгі өнімдер
тиімділігі (2021 жылдың қортындысы бойынша)
№ | Вариант | Түсімділік, ц/га | Шығындар, 1га,тыс.га | Түскен қаржы | Өнімдердің | Түскен пайда | Тиімділік деңгейі % |
1 2 3 4 | К.ж.ш Жүгері Рапс Майбұршақ | 24,7 31,4 29,7 28,6 | 48000 50300 48100 43600 | Күздік б. 78500 76750 | 1943 1347 1351 2760 | 13750 28200 28650 34800 | 28,6 56,1 59,6 79,82 |
1 2 3 4 | К.ж.ш Күздік б. Рапс Майбұршақ | 31,1 39,6 40,5 43,5 | 64100 65800 60300 58400 | Жүгері 79305 | 2264 1987 2300 2640 | 15205 35180 26500 37300 | 23,7 53,5 43,95 63,87 |
1 2 3 4 | К.ж.ш Күздік б. Жүгері Рапс | 23,0 28,3 26,1 21,3 | 65000 69700 68500 64700 | Майбұр. 80000 86400 | 3000 2286 2432 2360 | 15000 43500 35900 21700 | 21,3 62,4 52,4 33,54 |
1 2 3 4 | Майбұршақ К.ж.ш Күздік б. Жүгері | 13,0 19,0 18,4 15,7 | 56,700 62900 60800 65200 | Рапс 80500 84900 87000 | 2450 2130 1590 2280 | 18700 17600 24100 21800 | 32,98 27,98 39,64 33,44 |






